Author Topic: FILOZOFËT  (Read 22400 times)

0 Members and 5 Guests are viewing this topic.

Offline toni

  • Global Moderator
  • VIP
  • *****
  • Posts: 3.653
  • Postimet: +3/-1
  • Gender: Male
FILOZOFËT
« Reply #8 on: July 17, 2009, 12:51:44 PM »
FILOZOFËT - PITAGORA   
Pitagora (greqisht: ?????????)u lind në ishullin grek Samos, midis 592 dhe 572 para e.s. Që i vogël shfaqi shumë dhunti të veçanta që më vonë do të krijojnë një legjendë, që e do të jetë i biri i Apollonit. Por edhe vetë emri i tij do të thotë ’’ai që u deklarua nga Pitia (profetja)’’.Në moshë të re merr pjesë në Lojrat Olimpike ku dhe bëhet kampion në mundjen e lirë. Më pas do të udhëtojë në Egjipt ku dhe do të initacionohet në misteret e Memfidës dhe Heliupolit. Në vazhdim do të shkojë në Finike dhe në Halde ku dhe do të mësojë astronominë dhe gjeometrinë. Gjithashtu duket se erdhi në kontakt edhe me dridët e Galatisë. Rikthehet në Samo dhe themelon shkollën e tij duke arritur të mbledhë mbi 3.000 nxënës.Madhështia e tij do të provokojë reagimet e pushtetarëve të Samosit dhe kështu do të detyrohet të largohet nga ishulli, ku pas një udhëtimi të gjatë do të arrijë në Krotone ku dhe do të themelojë shkollën e tij të famshme rreth vitit 520 para erës sonë. Në të gjithë jetën e tij mundua të jetë një shembull për njerëzit e tjerë, diçka që përbën bazën e mënyrës së doktrinës së tij.
Doktrina e tij është një "formulë" që do të udhëheqë njeriun në kuptimin e ligjeve të natyrës dhe të përmisojë dhe të zhvillojë aftësitë e tij. Fillimi i kësaj "formule" është Matematika. Por jo me kuptimin e sotëm mbi këtë shkencë. Por me një konsiderim që mund të na udhëheqë në shkakun e parë të gjërave. Numrat janë Perëndi do të thotë Platoni më vonë, që për shumë mëndimtarë është Pitagorieni i fundit i madh, pavarësisht se kurrë nuk e njohu Pitagorën. Nga numrat fillon faza e shfaqjes së botës. Pitagora shpreh krijimin e botës si më poshtë:
"BASHKIMI ËSHTË LIGJI I ZOTIT, ZHVILLIMI ËSHTË LIGJI I JETËS, NUMRI ËSHTË LIGJI I BOTËS"
Matematika është pika ku takohen dhe harmonizohen feja, shkenca dhe arti. Për këtë doktrina e tij mund të jetë gjithësore dhe të përmbajë harmonikisht, konceptin fetar, kërkimet shkencore dhe eksperimentin. Dhe të gjitha këto janë të mbushura me një total rregullash etikë ku dhe ato kanë të bëjnë me çelësa matematikë dhe numra.Simbolet matematike kanë një rëndësi të madhe në doktrinën Pitagoriene pasi nëpërmes tyre arrinin të konsolidonin në botën e shfaqur gjithçka që kishin arritur të përvetsonin. Domethënë mund të shkruanin , duke përdorur simbolet matematike, një gjendje psikologjike ose një shprehje bukurie. Si për shembull numrin ? (? = 1.62…), që është shprehja e rregullit të bukurisë së Natyrës.
Pavarësisht se "Omakio" (shkolla pitagoriene) funksiononte me një mënyrë bashkëjetese, gjithashtu ekzistonin paralelisht aktivitete që drejtoheshin audiencës së gjërë. Këto ishin audienca dhe fjalime publike mbi pyetje dhe probleme të jetës së përditshme dhe në zgjidhjet filozofike të tyre. Të shumtë ishin ata që vetëm ndiqnin por pa dashur të zbatonin këto zgjidhje në të vërtetë. Disa të tjerë mundoheshin të shkonin më thellë duke përparuar në hyrjen e tyre drejt komunitetit pitagorien dhe bëheshin nxënës.Për tu bërë dikush nxënës i pranuar, duhej fillimisht të kalonte disa testime , sidomos të tipit psikologjik. Qëllimi i testimeve ishte që nxënësi të mund të aktivizojë, intelektin dhe aftësinë etike. Intelektin në mënyrë që të mund të kishte opinionin e tij. Dhe aftësinë etike për ta përdorur këtë intelekt në të mirën e përbashkët, duke kontrolluar prirjet egoiste.
Tjetër qëllim ishte kalitja e karakterit të njeriut dhe zhvillimin e trimërisë, qetësisë dhe vetëkontrollit. Për shembull, e linin për disa ditë vetëm në një dhomë me pak ujë dhe pak ushqim. I jepnin një dërrasë me ndonjë simbol gjeometrik të skalitur në të . Pasi meditonte për disa ditë, e dërgonin në një amfiteatër, ku përpara të gjithë nxënësve të vjetër, ku dhe duhej të thoshte se çfarë kishte kuptuar nga ai simbol. Gjatë fjalimit të tij, audienca e ngacmonte me mënyra të ndryshme. Kjo ishte një testim me të cilin kandidati mund të kontrollonte defektin e Arrogancës.
Në kuadrin e anëtarëve ekzistonin 3 nivele. Fillestari, Dëgjuesi dhe Matematikani. Në nivelin e Fillestarit testimet ishin me delikate dhe kishin të bënin sidomos me imagjinatën e tij. Kishin si qëllim të zgjerohej imagjinata krijuese duke izoluar dhe kufizuar fantazitë. Imagjinata krijuese ndryshon shumë nga fantazitë, sepse imagjinata është e kontrolluar, ka objektiv dhe jep rezultate praktike. Përkundrazi, fantazitë na tërheqin në mendime utopike që janë krejt të pamundur. Ky nivel plotësohej kur nxënësi arrinte të konsolidonte emocionet dhe ndjenjat e tij, domethënë atëherë kur arrinte ti kontrollonte dhe ti drejtonte.
Pasi të ketë mësuar të mbizotëronte pamjet e ekzagjeruara dhe negative të personalitetit të tij, atëherë mund të kalojë në nivelin tjetër, atë të Dëgjuesit. Zgjatja e kësaj faze është pak a shumë 5 vite dhe nxënësi është i detyruar të jetë i heshtur. Në këtë mënyrë mësonte si të merrej dhe si të përmisonte fuqitë dhe virtytet e tij Gjeometri do të fillonte të mësonte pas moshës 28 vjecare dhe në vazhdim. Deri atëherë , edukimi kishte si objektiv në formimin e personalitetit të tij. Në moshën 28 vjecare (7 x 4 = 28 plotësohet një cikël i rëndësishëm i jetës së njeriut. Shtatë vite për çdonjërin nga trupat e personalitetit . Këto trupa janë : a) trupi fizik, b) trupi energjik, c) trupi sentimental, d) trupi mendor konkret.Pasi të kishte edukuar personalitetin e tij, nxënësi mund të thellohej , duke zvogëluar rastet shtrembëruese, mbi temat e Natyrës dhe të Perëndisë.
Pas kësaj faze të edukimit mund të kthehej përsëri dhe të integrohej brënda shoqërisë (domethënë të bëhej politikan, ose individ shoqëror) në mënyrë që të ishte me i dobishëm. Politikan për Pitagorienët ishte njeriu i cili pasi kishtë mësuar filozofinë, rikthehej në shoqëri për tu bërë i dobishëm për komunitetin. Nuk ishte një njeri që interesohej për poste dhe për pushtet por përkundrazi interesohej për përmisimin e shoqërisë.
Ai që zgjidhte të bëhej politikan nuk do të mund të kalonte në fazën e Matematikanit. Matematikan për Pitagorienët ishte ai që mund të jepte mësim, Mësuesi. Ata që ishin në këtë nivel kishin favorin që mund të jetonin afër Pitagorës. Për Pitagorienët rëndësinë më të madhe kishin miqësia dhe ortakëria. Pitagorienët konsideronin se këta elementë pasqyrohej dashuria universale. Ishin të "lidhur" nga betimi i mbajtjes së sekretit mbi doktrinën superiore, ceremonitë dhe simbolet e shenjta. Pitagora i ofroi njerëzimit një "eksperiment të suksesshëm" për atë që Platoni më vonë do të quajë: edukim me Gjimnastikë dhe Muzikë. Pavarësisht se shkolla e Krotones pushoi së funksionuari me një mënyrë të dhunshme, fama Pitagorienëvë vazhdoi të ekzistonte dhe të ndikonte në botën e atëhershme. Kështu një shekull e gjysëm më vonë, një tjetër njeri i madh do të influencohet nga Pitagorizmi dhe do të kontribuojë dhe ai në zhvillimin e njeriut. Sigurisht nuk është askush tjetër përveç se themeluesi i Akademisë, Platoni.
Bazë e filozofisë së Pitagorës është teza se «numri është thelb i të gjitha sendeve dhe se organizimi i universumit në përgjithësi paraqet për nga përcaktimet e tij një sistem harmonik të numrave dhe të raporteve të tyre» (Aristoteli). Duke mohuar realitetin ndijor, materien si substancë dhe duke reduktuar botën në thelbin e saj në intelekt, Pitagora konsideron se vetëm forma është e pazhdukshme, kurse forma nga e cila çdo gjë buron është pikërisht numri. Përkundër sendeve materiale të ndryshueshme dhe përmbajtjeve të tyre, përkundër përvojës së tërësishme ndijore, raportet numërore matematike shprehin karakteristika jashtëkohore, të amshueshme, aksiomatike, të cilat medoemos i përmban çdo send në vete. Kjo ide e thellë mbi nevojën e reduktimit të gjithë njëmendësisë në substratin kuantitativ të saj - ndonëse njëmend do të ishte «paragjykim që numrat dhe figuracionet hapsinore të jenë të aftë të shprehin qenien absolute» (Hegeli) - vazhdoi te vetë Pitagora dhe pastaj edhe më thekshëm te shumë vazhdues të tij, të jetë përpjekje mistiko-simbolike për t'u dhënë kuptim disa raporteve të numrave. Kështu, për shembull, numri 10 është simbol i harmonisë së gjithmbarshme, të përgjithshme dhe ideale. Në përgjithësi në natyrë çdo gjë matet dhe i nënshtrohet numrit, dhe andaj të njohësh botën, strukturën e saj dhe ligjësitë e saj nuk do të thotë gjë tjetër veçse të njohësh numrat, të cilët sundojnë me këtë botë. Por, me rastin e shqyrtimit të numrave, Pitagora dhe nxënësit e tij provuan edhe kundërtitë që përcjellin të gjitha raportet kuantitative (siç është për shembull, kundërtia midis numrave par dhe tek). Gjithçka, në realitet që ekziston është një varg kundërtish. «Kjo është - thotë Hegeli -«përpjekje e ndërtimit të mëtejmë të idesë së filozofisë spekulative në vetë atë, domethënë në nocione». Mirëpo, Hegeli - duke folur për kundërtitë e Pitagorës - njëkohësisht konstaton me të drejtë. «Ky është një fillim i pagdhendur i përcaktimit më të afërt të kundërtisë; pa rend, pa thellësi, njësoj me numrimin indian të parimeve dhe të substancave».

JETËSHKRIMET- KURESHTI NGA JETA E PITAGORËS

* Pitagora u interesua për matematikën me sa duket për arësye fetare. Origjinaliteti i tij, mund të themi, qëndron në bindjen e tij, se studimi i matematikës është pastrimi më i mirë i shpirtit. Pra, ai është themelues i një sekti fetar, dhe në të njëjtën kohë, i një shkolle të matematikës. Ajo, që bëri të lindte sekti pitagorian, ishte dëshira midis njerëzve për një besim të thellë shpirtëror, që mund t'u siguronte mjetet për të pastruar shpirtin dhe për tu garantuar nga imoraliteti. Perënditë e Homerit nuk ishin perëndi, në kuptimin teologjik, deri sa ishin po aq imorale sa qeniet njerëzore dhe, si të tilla, nuk mund të ishin as objekt adhurimi e as burim i ndonjë fuqje shpirtërore për të kapërcyer përhapjen e ndjenjës së papastërtisë morale dhe ankthit njerëzor mbi shkurtësinë e jetës dhe fundin e saj, vdekjen. Lëvizja fetare, që më parë merrej me këto probleme njerëzore, ishte feja e Dionisit, e cila u përhap gjatë shekullit të shtatë dhe të gjashtë p.e.s. Adhurimi ndaj Dionisit kënaqte deri në një farë mase dëshirën për pastërti dhe pavdekesi. E organizuar në shoqëri të vogla, sekrete dhe mistike, pasuesit duhet të adhuronin Dionisin në forma të ndryshme kafshësh, duke vepruar së bashku në valle të shfrenuara dhe, duke kënduar, ata duhej të pinin gjakun e këtyre kafshëve, të cilat ata i shqyenin pjesë-pjesë në një gjendje dehjeje, dhe më në fund të arrinin aë një rraskapitje të plotë të bindur se, në kulmin e tërbimit të tyre, hynte shpirti i Dionisit, duke i pastruar ata dhe duke ju dhuruar pavdekësi'në e tij në shpirtrat e tyre.
* Pitagorasit ishin mjaft të interesuar për problemet mistike të pastrimit dhe të pavdekësisë, dhe, për këtë arsye, ata u morën me shkencë dhe matematikë, studimin e të cilave ata e konsideronin pastrimin më të mirë për shpirtin. Në mendimin shkencor dhe matematik ata panë një mënyrë jetese, që më shumë se çdo lloj tjetër, ishte "e pastër". Mendimi dhe të menduarit përfaqëson një kontrast të qartë me jetën e tregtisë dhe të konkurrencës për nderime të ndryshme. Ishte i pari Pitagora, i cili zbatoi tre ndarjet e shpirtit dhe dalloi tre lloje të ndryshme jete, duke thënë se janë tre lloje njerëzish që shkojnë në lojrat olimpike. Klasa më e ulët është e përbërë nga ata që shkojnë atje për të fituar nderime. Më të mirët e të gjithëve, mendon Pitagora, janë ata të cilët venë si spektatorë, që reflektojnë dhe analizojnë për çfarë ndodh. Nga këto të tre ndarje, spektatori ilustron mendimtarin, veprimtaria e të cilit si filozof e çliron atë nga zhvillimet e jetës së përditshme dhe papërsosmëria e saj. Të "vështrosh", është një nga kuptimet e fjalës greke "teori". Të menduarit teorik ose shkenca e pastër dhe matematika e pastër, konsiderohen nga pitagorasit si një pastrim i shpirtit. Veçanërisht, mendimi matematik mund të çlirojë njerëzit nga të menduarit për sendet e veçanta dhe ta drejtojë mendimin e tyre, në botën e qëndrueshme dhe të rregullt të numrave. Triumfi mistik final i pitagorasit është çlirimi i tij nga "rrota e lindjes", nga emigrimi i shpirtit tek kafshët dhe forma të tjera në progresin konstant të vdekjes dhe lindjes, sepse kështu spektatori arrin nje bashkim me zotin dhe merr pjesë në pavdekësinë e tij.
* Shpesh citonte Pitagora: " Arin e provojmë me zjarr, gruan me ari, kurse mashkullin me grua".
* Pitagora është themeluesi i shkencës muzikore, zbulues i simboleve që korrespondojnë me notat dhe simbolet muzikore. Pjesa matematike e kësaj shkence quhej "Harmonikë"
* Pitagora është i pari që flet për sfericitetin e tokës dhe se toka është pjesë e një totali sferash me qendër të njëjtë ku distancat midis tyre rregulohen me hapësira muzikore. Është harmonia e sferave.
* Pitagora është i pari që përdori fjalën Filozofi.
* Përveç me filozofi, u mor me matematikë dhe muzikë. Pitagora është shum i njohur me teoremëm e tij në matematikë që njihet si "Teorema e Pitagorës" (a^2+b^2=c^2) e cila është mjaft e thjeshtë por për nga rëndësia është e jashtzakonshme dhe që i atribuohet dhe në të cilën thuhet se në trekëndësh katrori i hipotenuzës është baras me shumën e katrorëve të kateteve. Sipas disa dëshmive, Pitagora vetes i atribuonte karakterin gjysmëhyjnor dhe thuhet se ka thënë: «Ekzistojnë njerëz dhe perëndi e qenie si Pitagora».

Offline toni

  • Global Moderator
  • VIP
  • *****
  • Posts: 3.653
  • Postimet: +3/-1
  • Gender: Male
FILOZOFËT
« Reply #7 on: July 17, 2009, 12:50:58 PM »
FILOZOFËT - ARISTOTELI   
ARISTOTELI , filozof grek (384-322 p.e.r.). Lindi në Stagirë të Trakisë, nxënës i Platonit. Me ftesën e mbretit të Maqedonisë Filipit bëhet mësues dhe edukator i Aleksandrit (që më vonë u quajt i Madh). Në kohën kur Aleksandri filloi pushtimet e veta jashtë Evropës, Aristoteli u kthye në Athinë dhe këtu, duke ligjëruar në Lice, shkroi veprat kryesore të tij. Është themelues i shkollës peripatetike në Athinë. I akuzuar për ateizëm ikën nga Athina në Haleks («që athinasit për herë të dytë të mos e fyejnë filozofinë»), ku së shpejti edhe vdes.
Aristoteli hyn në radhën e filozofëve më të mëdhenj të të gjitha kohëve. Është mendja sintetike më e rëndësishme dhe në përgjithësi gjeniu më i gjithanshëm i antikës. Duke rishqyrtuar në mënyrë kritike filozofinë e mësuesit të vet Platonit, ai sistematikisht zhvilloi në një sërë veprash kapitale filozofinë e re origjinale dhe grumbulloi njëkohësisht në mënyrë enciklopedike të gjitha rezultatet e rëndësishme të filozofisë së vjetër greke dhe të shkencave të veçanta. Të gjitha fushat deri atëherë të njohura si dhe një sërë fushash të reja të aktivitetit mendor dhe të njohurive njerëzore të disiplinave filozofike (logjika, metafizika, fizika, psikologjia, etika, politika, astronomia, meteorologjia, zoologjia, poetika e tjera) janë objekt i hulumtimeve gjeniale të Aristotelit.
Logjika e Aristotelit me disa teza të veta themelore ka ruajtur vlerën e vet dhe deri sot ajo merret si model për themelimin e logjikës elemetare, kështu që edhe Kanti mundi të vërtetonte se si logjika e Aristotelit mori një formë aq të përsosur saqë pas saj nuk ka mundur të bëjë një hap përpara, as nuk ka qenë e detyruar të bëjë një hap prapa. Logjika e tij, në radhë të parë, shqyrton çështjet lidhur me nocionet, gjykimet (deklaratat, fjalitë), përfundimet dhe argumentet. Nocionet janë esencë ose formë e sendit, njohja e të cilit është qëllim themelor i të menduarit. Nocionet më të larta të gjinisë, që përfshijnë në vëte të gjitha nocionet tjera janë kategoritë. Kategori të tilla, sipas Aristotelit ka dhjetë: substanca, kuantiteti, kualiteti, relacioni, vendi, koha, pozita, posedimi, veprimi dhe durimi. Në veprat logjike të Aristotelit (të grumbulluara më vonë nga nxënësit e tij me titull Organon) janë shqyrtuar hollësisht dhe jashtëzakonisht në mënyrë ekzakte edhe disa probleme logjike fundamentale si janë parimet e të menduarit, induksioni dhe deduksioni, përkufizimi, teoria e silogjizmave, argumentimi, gabimet logjike etj.
Aristoteli konsideron se ekzistojnë tri parime të përgjitshme të të menduarit: Parimi i identitetit, parimi i kontradiksionit dhe parimi i përjashtimit të së tretës. Kushdo që dëshiron të mendojë në mënyrë konsekuente nuk mund të mendojë në kundërshtim me kuptimin e këtyre tri parimeve, sepse këto nuk janë farë zbulimesh rasti, por vlejnë për vetë njëmendësinë. Përveç shpjegimit të hollësishëm të teori-së së silogjizmit kategorik-asertorik (çka konsiderohet kontribut më i madh i tij në logjikë), në veprat e tij e gjejmë edhe logjikën shumë të ndërlikuar modale si dhe fillimet e shumë teorive logjike të mëvonshme. Dhe ndonëse Aristoteli në themel përpunoi parimet e logjikës rreptësisht formale, prapëseprapë ai nuk i ndau në mënyrë abstrakte format e të menduarit të logjikshëm dhe të drejtë nga vetë qenia. Për të p.sh. edhe kategoritë janë jo vetëm predikatet më të përgjithshme të të menduarit por njëkohësisht edhe përcaktimet më të përgjithshme të çdo gjëje ekzistuese. Logjika për A. nuk është ndonjë qëllim i vetvetes dhe nuk merret me abstraksione boshe, me for-ma «të kulluara» të mendimit, por niset nga sendi real dhe e studion ashtu si shprehet në të menduarit. Lidhur me ketë, Aristoteli në Hermeneutikë tregon se theniet e gjykimit janë në raport të njëjtë sikurse sendet në njëmendësi, kështu që lidhja e nocioneve është tregues i lidhjeve të vetë sendeve. Ndonëse fillimet e logjikës, madje edhe të zgjidhjes së çështjeve të caktuara logjike mund t'i kërkojmë edhe te Sokrati e Platoni, prapëseprapë, Aristoteli përgjithësisht konsiderohet themelues i logjikës si disiplinë e veçahtë. «Filozofia e parë» (ose më vonë e quajtur metafizikë për arsye se në përmbledhjen e veprave të tij është «pas fizikës») studion parimet e fundme, më të larta dhe më të përgjithshme të çdo gjëje ekzistuese, andaj është më-sim mbi shkakun e parë, mbi qenien në përgjithësi. Shkencat e veçanta studiojnë aspektin e caktuar të qënies, por jo edhe qenien në vetvete. Prandaj, sipas Aristotelit, duhet të ekzistojë shkenca e cila duhet të merret me parimet që janë themel për tërë kuptimin dhe njohjen e të gjitha përcaktimeve të veçanta. Pikërisht këto parime i studion metafizika ose filozofia e parë, kështu që objekt i saj i studimit është materia, forma, shkaku i lëvizjes, qëllimi i ekzistimit e të tjera. Kjo disiplinë është njëkohësisht edhe më e vështira, sepse është më abstraktja, por me vetë këtë fakt ajo është edhe shkenca më ekzakte. Shumë teza metafizike të Aristotelit provojnë tendencën realiste-materialiste me të cilën iu kundërvu botës së ideve të Platonit, duke konsideruar se idetë janë imanente për vetë sendet dhe jo modele transcendentale të sendeve. Me një varg argumentesh bindëse dhe spirituoze A. në përgjithësi i hedh poshtë bazat e doktrinës së Platonit mbi idetë. Do të duhej të kishte më shumë ide sesa sënde të veçanta meqë do të duhej të ekzistonin idetë edhe mbi marrëdhëniet e tyre; do të duhej të ekzistonin idetë e drobitjes, kurse kjo është në kundërshtim me vetë përkufizimin e idesë; si mund të ekzistojë veçmas substanca dhe ajo nga e cila përbëhet substanca; në qoftë se në të gjitha idetë qëndron burimi i lëvizjes, atëherë edhe ato lëvizin, ndërsa nëse nuk lëvizin, prej nga atëherë lëvizja e të tjera.
Në njëmendësi, sipas Aristotelit, ekzistojnë vetëm sendet e veçanta, vetëm këto përbëjnë substancën e parë. E përgjithshmja nuk ekziston pranë ose mbi sendet por në to. Nocionet e përgjithshme (gjenerike), që shprehin cilësitë e përbashkëta të sendeve të veçanta vetëm janë substanca të rendit të dytë. Mirëpo edhe e veçanta ekziston pikërisht aq sa realizohet në të e përgjithshmja. Sepse në qoftë se përveç sendeve të veçanta nuk ekziston kurrgjë, atëherë nuk ekziston asgjë që do të mund të arrihej vetëm me njohje, por tërë kuptimi do të varej nga perceptimi ndijor. Dhe ne në mënyrë ndijore njëmend, për shembull,. nuk vërejmë se ekziston ndonjë shtëpi në përgjithësi pranë shtëpive të veçanta. Mirëpo sendet e veçanta megjithatë manifestojnë unitetin e tyre, dhe kategoritë e mendjes, të cilat tregojnë për këtë, njëkohësisht reflektojnë raportet objektive të vetë sendeve. Substanca bën unitetin e të veçantes dhe të përgjithshmes dhe së këtejmi (në «Metafizikë» 1,3) ajo «përse» reduktohet në nocion, sepse ajo që është vetëm është ngaqë në të realizohet e përgjithshmja. Mirëpo për ta njohur të veçanten dhe për të folur për të mendueshëm, nevojitet të theksohen katër shkaqe: materia, forma, shkaku i lëvizjes dhe qëllimi.
Forma (morfë) me materien e pazhdukur (hyle) përbëjnë tërë ekzistimin. Ndërkaq, materia e pa kurrfarë forme nuk ekziston në njëmendësi (por vetëm në mendime). Qëllimisht lëvizja paraqitet në faktin se forma zhvillohet gjithnjë më shumë në llogari të materiales, deri te mbarimi në «formë të formës», në të menduarit e kulluar që ka vetëm veten për objekt të vet. Materia e pacaktuar është vetëm mundësi e sendit, potencialitet, ndërsa forma është aktualitet, realizim. Mirëpo kundërshtia ndërmjet formës dhe materies gjithmonë është relative. Ajo që është ndaj diçkahit të papërkryer forma, ndaj diçkahit të përkryer është materia. Guri i përpunuar, për shembull, është formë ndaj gurit që gjendet në mal, që nuk është i përpunuar, por është materie ndaj gurit që është murosur në shtëpi. Realizimi i mundësisë, kalimi dhe zhvillimi i formës nga materia bazohet në lëvizje. Çdo lëvizje, ndërkaq, domethënë ajo që lëviz, supozon atë që e vë në lëvizje, dhe kështu në fund e supozon një shkak të fundit, shkakun e palëvizshëm. Të gjitha sendet ndryshojnë, mirëpo duhet të ekzistojë edhe diçka që është shkak i ndryshimit. Ky shtytës i parë, që duhet të jetë i palëvizshëm dhe së këtejmi vetëm një, është formë e kulluar pa materie, akt i kulluar (actus parus), qenie jomateriale, më e përsosur, hyjni.
Meqë lënda e metafizikës është jomaterialja, qenia e amshueshme, atëherë edhe lënda e fizikës së Aristotelit është ajo që lëviz, domethënë qenia materiale. Sipas Aristotelit ekzistojnë katër lloje të lëvizjes: lëvizja substanciale (domethënë ekzistimi dhe shkatërrimi), kuantitative (rritja dhe rënia), kualitative (shndërrimi i një materie në tjetrën) dhe lëvizja hapësinore (dornethënë ndryshimi i vendit). Hapësira e pakufi ekziston vetëm potencialisht (për shembull në numërimin) por jo aktualisht, njëmendsisht. Lëvizja në hapësirë është e vazhdueshme, e amshueshme, kurse vetëm qeniet e veçanta krijohen dhe zhduken.
Në veprën e tij «Mbi shpirtin» A. theksoi se njeriu nuk mund ta njohë botën e jashtme sikur të mos kishte shpirtin. Pastaj as ndijat nuk mund të përceptojnë kurrgjë në qoftë se nuk i kanë para vetes objektet e jashtme. Në psikologjinë e Aristotelit ose në shkencën mbi shpirtin dominon mendimi se vetë shpirti është i palëvizshëm, mirëpo njëkohësisht ai vë në lëvizje trupin si formë dhe qëllim të tij të brendshëm dhe substancial, ai është «entelehia e parë» e tij, parim i jetës dhe i organizimit. Ekzistojnë tri lloje të shpirtit: shpirti vegjetativ (që konsiston në aftësinë e të ushqyerit dhe të shumimit), pastaj shpirti animal (që ka edhe aftësinë e sensibilitetit ndijor dhe të vetëlëvizjes në hapësirë) dhe së fundi shpirti njerëzor (që ka aftësinë e të menduarit, arsyen, mendjen). Mendja pasive, që është e lidhur me aspektin material është tabelë e zbrazët (tabula rasa), mbi të cilën ndijat regjistrojnë thjeshtësisht atë që pranojnë. Kjo mendje është kaluese sikurse edhe individët, ndërsa mendja aktive është e pavdekshme. Fryma aktive në shpirtin njerëzor, fryma që krijon format, që bën çdo gjë (dhe jo që pranon në mënyrë pasive) dhe që i vëren drejtpërdrejt të vërtetat më të larta, është me origjinë hyjnore.
Në parimet etike të tij, A. i kundërvihet rigorizmit idealist të Platonit dhe virtytin e përkufizon si mes ndërmjet dy ekstremeve (për shembull pavarësia dhe dinjiteti i frymës është mes ndërmjet kryelartësisë dhe vetëpëruljes). Pos virtyteve etike (që kanë karakter të vullnetshëm), A. analizoi edhe të ashtuquajturat virtyte dianoetike (virtytet intelektuale si është për shembull mençuria). Pikëpamjes së Sokratit dhe të Platonit se ne vazhdimisht dëshirojmë medoemos të mirën, A. kundërvë pohimin se shtytësit dhe instinktet njerëzore, për të arritur të mirën, duhet vazhdimisht të drejtohen nga konkluzionet e arsyes dhe se vetvetiu nuk duhet të jenë medoemos të mirë. Në shqyrtimin e njohur mbi nocionin e miqësisë, Aristoteli theksoi tri lloje të miqësisë: miqësinë e dobishme, të këndshme dhe të virtytshme.
Dhe derisa e para manifestohet më shpesh të njerëzit e vjetër, e dyta te të rinjtë, e treta, miqësia e vërtetë në të cilën miku përqafohet për shkak të vetë atij, është karakteristike për moshën e pjekur të mashkullit. Realist dhe racionalist, A. në etikë është edhe përfaqësues i imanentizmit, domethënë i tezës se nga vetë njeriu varet se a do të bëhet i lumtur ose jo, a do të bëhet i virtytshëm apo shpirtlig.
Pikëpamjet politike dhe sociale të Aristotelit themelohen në tezën se njeriu është për nga natyra qenie shoqërore, politike (zoon politikon). Pas analizës së hollësishme të formacioneve politike (monarkisë, oligarkisë, demokracisë e tjera), Aristoteli nxjerr përfundimin se rregullimi më i mirë është republika demokratike e matur. Në shqyrtimet e veta politike dhe shoqërore ai megjithatë e ruan në dimensionin të plotë institucionin e skllavërisë, duke konsideruar se skllevërit janë të domosdoshëm për jetën e «njerëzve të vërtetë», domethënë për pjesëtarët e qytetarëve të lirë. Ndërkaq, për Aristotelin, përsosuria e shtetit nuk bazohet në aspektin teorik, por para së gjithash, në atë empirik. Me fjalë të tjera, ai konsideron se dëshmi e vërtetë për atë nëse shteti është rregulluar mirë qëndron, para së gjithash, në faktin se «populli me vullnetin e vet mbetet në këtë rregullim shtetëror», domethënë se nuk ka shpërthyer kurrfarë «kryengritjeje që meriton të përmendet» as nuk ka pasur tirani dhe keqpërdorim të pushtetit.
Në Poetikën e njohur të tij, Aristoteli përkundër Platonit, çmon lart krijimtarinë e vërtetë artistike të kohës së tij sidomos autorët e mëdhenj të tragjedive greke Eskilin, Sofokliun dhe Euripidin) dhe konsideron se vlera e plotë e krijimtarisë artistike dramatike shprehet në katarsën e cila pastron dhe fisnikon shpirtin e shikuesit. Arti që tregon atë që ka mundur të ndodhë (pra, që ka gjasë se ka ndodhur), është «më i rëndësishëm për të se historia që tregon vetëm për atë që njëmend ka ndodhur. Lidhur me këtë, A. tregon ligjësitë e veçanta të sferës estetike të cilat janë të pavarura nga njëmendë-sia historike, kështu që shumë interpretues (E. Grasi p.sh.) konsiderojnë se, përkundër Platonit që pohonte lidhjen e ngushtë të artit me realitetin politik, Aristoteli është themelues i estetikës si shkencë mbi një veprimtari njerëzore të veçantë dhe autonome që ka normat dhe ligjsitë imanente. Nga Aristoteli rrjedhin edhe normat mbi tri unitetet klasike të tragjedisë greke (uniteti i vendit, i kohës dhe i veprimit) mbi të cilat më vonë u bënë polemika të ashpra ndërmjet teoricienëve francezë dhe gjermanë (Lesingu për shembull konsideronte se Aristoteli theksonte vetëm nevojën për unitetin e veprimit, ndërsa unitetet e kohës dhe të vendit janë të kushtëzuara vetëm nga mundësitë teknike të skenës së atëhershme greke). Klasik është edhe përkufizimi i tij i tragjedisë mbi të cilin u shkruan studime dhe monografi të shumta; «Tragjedia është imitim i veprimit serioz dhe të kryer që ka madhësi të caktuar, me të folur që është elegant dhe i veçantë për secilin lloj në pjesët e veçanta, në personat që veprojnë dhe nuk rrëfejnë, ndërsa duke shkaktuar dhimbsuri dhe frikë kryen pastrimin e afekteve të tilla». Shkallën më të lartë të mëshirës e nxitin ato ngjarje në të cilat miku i ka bërë keq mikut, ndërsa më mirë zhvillohet ai veprim tragjik kur vepra bëhet nga mungesa e diturisë, domethë-në në qoftë se faji në tragjedi është pikërisht faj pa faj. Rruga e analizës së veprave artistike e Aristotelit dhe, para së gjithash, e një sërë veprimeve dramatike të kohës së tij, niset nga këto vepra kah përfundimet e përgjithshme teorike. Andaj Poetika e Aristotelit edhe sot mbetet model për ata estetë dhe sidomos për teoricienët dramatikë që kërkojnë burimet e normave estetike në vetë artin.
Me gjithë njoskonsekuencat dhe kundërthëniet e veta, konstruksionet teologjike dhe idealiste, vepra filozofike madhështore e Aristotelit është e pashoqe në tërë antikën jo vetëm për nga zgjidhjet e thella, aspekti sistematik dhe gjithanshmëria e paraqitjes së disiplinave të veçanta, por, para së gjithash, për nga shtruarja e një serë çështjeve fundamentale filozofike, të cilat pikërisht si çështje janë edhe sot aktuale dhe paraqesin vlerë të përhershme të trashëgimit mendor botëror.

Veprat: veprat e Aristotelit mund të ndahen në veprat egzoterike, (kushtuar publikut të gjerë) dhe ezoterike ose akroanetike (të brendshme, përkatësisht vepra për të dëgjuar). Veprat e para egzoterike, që me siguri u shkruan në formë dialogësh, nuk janë ruajtur. Gjithashtu nuk janë ruajtur as të gjitha veprat ezoterike, ndërsa të ruajturat mund të ndahen në këto grupe: i.Veprat logjike të përmbledhura së bashku me titullin O r g a n o n (domethënë vegël), që përmban këto vepra: Mbi kategoritë, Mbi interpretimin, Analitika e parë, Analitika e dytë, Topika dhe Mbi përgënjeshtrimet sofistike. 2. Veprat nga fusha e shkencave natyrore: Fizika, 8 libra; Mbi qiellin, 41ibra; Mbi ekzis-tencën dhe mbi zhdukjen, 2 libra; Mbi shpirtin si dhe di-sa vepra të tjera që nuk janë relevante ( M eteoro1ogjia , Shtazë-r i a e tjera) ose veprat autenticiteti i të cilave nuk është vërtetuar. 3. Vepra metafizike është Metafizika (ose filozofia e parë e cila sipas renditjes në anuarin e Andronikut u quajt kështu), 14 libra 4. Veprat etike: E t i ka e NikomakutlO libra (u quajt sipas Nikomakut, të birit të Aristotelit); Etika e Eudemit, 7 libra (u quajt sipas Eudemit nga Rodosi, nxënës i Aristotelit); Etika e m a d h e , 2 libra (ekstrakt nga dy veprat e para, por më shumë nga vepra e dytë); Mbi virtytet dhe m b i v e s e t (për të cilën nuk dihet a është autentike); 5. Prej veprave politike më e rëndësishmja është P o 1 i t i k a (8 libra, e pakryer) dhe Kushtetutat shtetërore (Politike, 158 libra në të cilët paraqiti kushtetutat e 158 shteteve 6. Veprat retorike: R e t o r i k a , 3 libra (mirëpo për autencitetin e 3 librave dyshohet). Poetika (e cila me siguri ka 2 libra, mirëpo nuk është ruajtur në tërësi). Të gjitha veprat e rëndësishme filozofike të Aristotelit (përveç Fizikës) janë përkthyer edhe në kroatishte.

Offline toni

  • Global Moderator
  • VIP
  • *****
  • Posts: 3.653
  • Postimet: +3/-1
  • Gender: Male
FILOZOFËT
« Reply #6 on: July 17, 2009, 12:50:03 PM »
FILOZOFËT - PROTAGORA   
PROTAGORA (greq.??????????),Abderas, filozof grek (481-411 p.e.r.). Sofisti më i njohur dhe me ndikim më të madh.Në kohën kur u paraqitë Protagora,në vend të debateve rreth teorive alternative të natyrës, filozofia u orientua tani drejt problemit të dijes njerëzore, duke pyetur në se është e mundur, për mendjen njerëzore, të' zbulojë ndonjë të vertetë universale. Kjo pyetje u ndërlikua më tej nga zbulimi i diferencave kulturore midis racave dhe popujve të ndryshëm, dukë bërë që problemi rreth së vërtetes të mplekset ngushtë me problemin e së mirës. A mund të ketë një koncept universal të së mirës, në qoftë se njeriu do të ishte i paaftë të njihte ndonjë të vërtetë universale? Grupet kryesore, në këtë debat të ri, ishin sofistët dhe njeri prej tyre ishte Protagora.
Tre sofistët më të shquar, të cilët e zhvilluan aktivitetin e tyre në Athinë gjatë shekullit të pestë p.e.s., janë Protagora (Protagoras), Gorgiasi (Gorgias) dhe Trasimaku (Thrasymachus). Ata ishin pjesë e një grupi i cili erdhi në Athinë, ose si mësues privat, ose siç ishte rasti i Hipias (Hippias) nga Elisi, si ambasadorë; dhe ata e quanin veten sofistë ose "intelektualë". Duke ardhur nga kultura të ndryshme; Protagora nga Abdera e Thrakës, Georgiasi nga Leontini i Sicilisë së jugut, dhe Trasimaku nga Kalcedoni, ata i hodhën një vështrim të shpejtë mendimit dhe zakoneve athinase dhe formuluan pyetje ekzaminuese rreth tyre. Ata u bënë zëdhënës te mëdhenj të ndriçimit grek duke i detyruar athinasit të merrnin në konsideratë se, ose idetë dhe zakonet e tyre janë ngritur mbi të vërtetën, ose ato janë thjesht mënyra konvencionale të të sjellurit. Ata pyesnin: a është dallimi midis grekërve dhe barbarëve, si dhe dallimi midis mjeshtërve dhe skllevërve i bazuar në prova apo thjesht në paragjykime? Sofistët jo vetëm që kishin jetuar në vende të ndryshme me zakonet e tyre të ndryshme, por ata gjithashtu kishin grumbulluur një fond të gjerë informacioni, bazuar në këqyrjen e shumë fakteve kulturore. Njohuritë e tyre enciklopedike për kulturat e ndryshme i bënë ata skeptikë rreth mundësisë për të arritur ndonjë të vërtetë absolute, sipas së cilës shoqëria të mund të rregullojë jetën e saj. Ata iu imponuan athinasve çështjet: në se kultura helenike është e bazuar në rregulla të bëra nga njeriu apo nga natyra; në se feja dhe kodet morale të tyre janë konvencionale, d.m.th. të ndryshueshëm, apo natyrorë, d.m.th. të pandryshueshëm. Në një menyrë diçisive, Sofistët hapën etapën për një trajtim më të matur dhe më të kujdesshëm të natyrës së njëriut: se si ai e fiton dijen, dhe se si ai mund të rregullojë sjelljen e tij.

Sofistët ishin në radhë të parë njerëz praktikë dhe rrethanat, në demokracinë athinase, në kohën e sundimit të Perikliut, ishin të tilla ku aftësitë praktike mund të viheshin në përdorim shpejt. Ishin interesat dhe aftësitë e fyre në prozë dhe gramatikë si dhe aftësitë e tyre në diskutime, të cilat i bënë ata të jenë të vetmit të përshtatshëm për skenën e kohës. Nën sundimin e Perikliut, aristokracia ishte zëvendësuar me demokracinë, dhe kjo ka patur efekt në intesifikimin e jetës politike në Athinë duke tërhequr qytetarët e lirë në diskutime politike dhe duke i bërë ata të përshtatshëm për të udhëhequr. Edukimi i vjetër aristokratik nuk kishte përgatitur njerëz për kushtet e reja të jetës demokratike, sepse ky edukim kishte qenë i bazuar, në pjesën më të madhe, në traditën familjare. Në të nuk kishte edukim të disiplinuar dhe teorik në fushën e fesë, të gramatikës, dhe të interpretimeve të kujdesshme të poetëve. Sofistët hynë në këtë vakum kulturor, dhe me interesat e tyre praktike, për të dhënë mësime, plotësuan një nevojë urgjente. Ajo, që i bëri ata mjaft të kërkuar, ishte se ata shpallën mbi të gjitha se do t'u mësojnë artin e retorikes, artin e të folurit në mënyrë bindëse. Fuqia e të folurit në menyrë bindëse, ishte bërë një nevojë politike në Athinën demokratike për secilin që shpresonte të ngrihej në nivelin e udhëheqësit. Për arësye të njohurive të gjera mbi gramatikën, të fondit të tyre të informacionit mbi kulturat e ndryshme, si dhe për shkak të eksperiencës së tyre të gjerë të fituar nga udhëtimet dhe mësimet në shumë vende, sofistët zotëronin giithçka që ju nevojitej për të përgatitur qytetarët e rinj athinas.

Reputacioni i sofisteve në fillim ishte shumë i favorshëm. Ata bënë një shërbim të madh duke i mësuar njerëzit të paraqisnin idetë e tyre qartë dhe në mënyrë bindëse. E folura e qartë dhe fuqia bindëse ishin, veçanërisht, të domosdoshme në një asamble popullore, ku do të ishte shkatërrues lejimi i debatit midis folësve të papërgatitur, të cilët nuk mund as të paraqesnin idetë e tyre në mënyrë efektive dhe as të zbulonin gabimet në argumentet e kundërshtarëve. Por retorika u bë si një thikë e cila mund të përdoret për mirë ose për keq, për të prerë bukë ose për të vrarë. Ai, që do të zotërojë fuqinë e aftësisë bindëse, mund ta përdorë këtë fuqi ose të zgiidhë një problem të vështirë dhe, duke rezistuar psikologiikisht, të arriië në një ide të mirë; por mund ta përdorë, nga ana tjetër, për të imponuar një ide për të cilën ai ka një interes të veçantë, ku mirësia e brendshme e së cilës është e diskutueshme. Kalimi, nga njëri përdorim i retorikës tek tjetri, ishte lehtësuar shumë nga skepticizmi i brendshëm i sofistëve. Ishte skepticizmi dhe relativizmi i tyre qe i bëri ata të dyshimtë. Asnjë nuk mund t'i kritikojë ata për përgatit|en e juristëve të aftë, per të argumentuar të dy anët e një rasti. Sigurisht, një person meriton të ketë mbrojtësin e tij për të përballuar me sa më shumë aftësi akuzat që bëhen kundër ti|. Për sa kohë arti i të folurit bindës është i lidhur me gjetjen e së vërtetës nuk ka asnjë ankim për sofistët. Por, kur ata e shihnin të vërtetën si një çështje relative, ishte e pashmangshme që ata të akuzoheshin se po i mësonin të rinjtë, se si të bënin që, një rast i keq, të duket i mirë ose që një padrejtësi të duket e drejtë. Për më tej, ata morën namin se mblidhnin të rinjtë nga familje të mira dhe ju mësonin analiza kritike dhe shkatërruese të traditave fetare dhe të pikëpamjeve etike. Namit të tyre të keq mund t'i shtojmë edhe largimin e tyre nga imazhi i filozofit si një mendimtar i painteresuar për të fituar para. Sofistët, përkundrazi merrnin pagesa për mësimet e tyre dhe duket se kërkonin të lidheshin me të pasurit, të cilët ishin në gjendje të paguanin. Sokrati ka marrë mësime nga sofistët, por, për shkak të varfërisë së tij, ai mundi të ndiqte vetëm "kursin e shkurtër" të tyre.

Midis sofistëve, që erdhën në Athinë, Protagora nga Abdera ishte më i vjetri dhe më me influencë në shumë drejtime. Ai është i njohur për deklaratën e tij se "njëriu është masa e të gjitha sendeve, e atyre që ekzistojnë dhe atyre që nuk ekzistojnë". Të thuash se njëriu është masa e çdo gjëje, për Protagorën do të thotë se çfarëdo njohurie, që mund të arrijë njeriu rreth ndonjë sendi, ajo do të jetë e kufizuar nga aftësitë e tij njerëzore. Ai përjashton çdo diskutim për teologjinë duke thënë se "për perënditë unë nuk di as nëse ekzistojnë, as nëse nuk ekzistojnë, as se ç'pamje kanë. Sepse shumë gjëra na pengojnë ta dimë këtë. Dija, -thotë Protagora, është e kufizuar nga perceptimet tona të ndryshme dhe se këto perceptime janë të ndryshme për çdo person. Në qoftë se dy persona janë duke vëzhguar të njejtin objekt, ndijimet e tyre do të jenë të ndryshëm, sepse secili ka një pozicion të ndryshëm në lidhje me të. Po kështu i njejti fllad, njërit person mund t'i duket i ftohtë, ndërsa një tjetri mund t'i duket i ngrohtë. Nëse flladi është i ftohtë apo i ngrohtë, nuk mund t'i përgjigjemi në një mënyrë të thjeshtë. Ai është i ftohtë për njërin dhe i ngrohfë për tjetrin. Të thuash se njëriu është masa e të gjithë sendeve, është njesoj sikur të thuash se dijet tona janë vlerësuar nga ajo se me çfarë ne perceptojmë, dhe në qoftë se ka diçka që e bën çdo person të perceptojë sendet në një mënyrë të ndryshme, atëherë nuk ka ndonjë kriter për të testuar, nëse perceptimi i njerit është i drejtë dhe perceptimi i tjetrit është i gabuar. Protagora mendon se objektet, që njerëzit i perceptojnë sipas shqisave të tyre të ndryshme, duhet ta zbulojnë natyrën e "vertetë" të çdo sendi; një send mund të ketë aq karakteristika, sa janë dhe njerëzit që e perceptojnë atë. Nuk ka asnjë mënyrë për të dalluar "dukjen" nga "realiteti". Personi, që thotë se flladi është i ftohtë, e bën këtë sepse është i ftohtë në realitet. Ne nuk mund të themi se kjo është thjesht dukje duke u nisur nga fakti se dikush tjetër ndjen ngrohtë. Po të bazohesh në këtë teori të njohjes do të ishte e pamundur të ndërtosh ndonjë dije shkencore, sepse ajo mohon mundësinë për të zbuluar se çfarë është në të vërtetë natyra, derisa dijet janë të ndërtuara mbi bazën e ndryshimeve të çdo vëzhguesi, duke bërë që secili t'i shohë sendet në mënyrë të ndryshme. Protagora konkludon se dija është relative për çdo njeri.

Kur Protagora merret me etikën, ai thotë se gjykimet morale janë relative. Ai do të donte të pranonte se ideja e ligjit pasqyron një dëshirë në secilën kulturë për një rregull moral midis njerëzve. Por ai mohon se mund të ekzistojë ndonjë ligj uniform i natyrës, që mund të zbatohet për sjelljen njerëzore. Asnjë popull nuk mund ta zbulojë atë. Ai bën dallimin midis natyrës dhe zakonit ose konvencionit dhe thotë se ligjet dhe rregullat morale janë të bazuara jo mbi natyrën, por mbi konvencionin. Çdo shoqëri ka ligjet dhe rregullat morale të veta, dhe nuk ka ndonjë mënyrë përvëç vëzhgimeve të zakonshme rreth "bazave" të tyre relative, për të gjykuar se disa janë të vërteta dhe të tjerat janë të gabuara. Protagora nuk e çoi relativizmin e tij moral deri në një pozicion ekstrem revolucionar, që të thoshte se, meqënëse gjykimet morale janë relative, çdo individ mund të vendosë vetë se çfarë është morale. Në vend të kësaj, ai mori një pozicion konservator duke thënë se shteti i bën ligjet dhe këto ligje duhet të pranohen nga çdo njeri, sepse ato janë më të mirat që mund të bëheshin. Komunitete të ndryshëm mund të kenë ligje të ndryshëm, por në asnjë rast nuk duhet menduar se këta janë ligjet më të mirë; ata janë vetëm thjesht ligje të ndryshëm. Në interes të një shoqërie paqësore dhe të rregullit, njerëzit duhet të edukohen që t'i respektojnë dhe ruajnë zakonet, ligjet, rregullat morale dhe traditat e tyre. Edhe për çështjen e fesë, Protagora, mban një qëndrim të ngjashëm duke thënë se pamundësia për të njohur me siguri ekzistencën dhe natyrën e perëndive nuk duhet të na pengojë në adhurimin e perëndive. Një konkluzion kurioz i relativizmit të Protagorës, është konkluzioni i tij konservator, se të rinjtë duhet të edukohen që të pranojnë dhe të mbështesin traditën e shoqërisë së tyre, jo sepse tradita e tyre është e vertetë, por sepse ajo bën të mundur një shoqëri të qëndrueshme. Më tej, nuk ka çështje, që relativizmi i Protagorës të mos ketë lëkundur besimin në mundesinë e njeriut për të zbuluar dijen e vërtetë, dhe për këtë skepticizëm ai është kritikuar ashpër nga Sokrati dhe Platoni. Veprat kryesore: Fragmentet në botim të Dielsit, f. 121 (bot. nga viti 1957, Hamburg).

JETËSHKRIMET – KURESHTI NGA JETA E PROTAGORËS

* Protagora në moshën e vet tridhjetëvjeçare zgjodhi profesionin e mësuesit, ndërsa në vitet katërdhjetë mësoi vazhdimisht në Heladë, në Sicili dhe në Italinë Jugore. Në vitin 411 u akuzua për ateizëm, kështu që u detyrua të braktiste Athinën, ku vepra e tij Mbi perënditë u dogj publikisht në shesh. Në këtë vepër, e cila ka qenë, sa dihet, libri i parë që është djegur sipas urdhëresës së një shteti, Protagora, përveç tjerash, shkruan: "Sa u përket perëndive, unë për këta nuk mund të di asgjë: as se ekzistojnë as se nuk ekzistojnë, sepse ka shumë gjëra që e pengojnë këtë njohje: si paqartësia e vetë çështjes, ashtu edhe jeta e njerëzve, e cila është aq e shkurtër".

* Protagora zbuloi tezën më të njohur të tij se "njeriu është masë e të gjitha gjërave, të atyre që janë se janë, kurse atyre që nuk janë se nuk janë". Ky qëndrim tregon, sesi të gjitha gjërat nuk ekzistojnë absolutisht, por vetëm relativisht, domethënë në raport ndaj subjektit njohës. Çdo akt i njohjes, pra, supozon objektin vetëm si objekt i subjektit të caktuar. Në këtë mënyrë, njeriu është kuptuar si qenie e pavarur dhe e lirë, e cila vendos për veten dhe mbi botën, duke mos dëgjuar as perënditë as autoritetet njerëzore.

* Teoria e njohjes e Protagores nuk është - si e shpjegonin nganjëherë -subjektivizëm dhe individualizëm gnoseologjik. Më parë mund të thuhet - sepse Protagora me thënien e tij nuk dyshon në ekzistimin objektiv të botës së jashtme - se ky është relativizëm objektiv, realist, përkatësisht "korelativizëm".

* "Njeriu është masë edhe i akteve të njohjes dhe i vlerave etike", dhe ky qëndrim i Protagorës është bazë e gjithë sofistikës dhe fjala më e thellë, më mendore e saj, me të cilën nga problemet kozmike dhe ontologjike filozofia kaloi në periudhën e vet frytëdhënëse antropologjike.

* Praktika e sofistëve e marrjes së parave për mësimet e tyre e nxiti Platonin të flasë me mospërfillje për Protagorën si "shitës i mallrave shpirtërorë".

* Duke ikur në Sicili, Protagora thuhet se gjoja u përmbyt. Përveç me filozofi, u mor edhe me të drejtën, retorikën dhe pedagogjinë. FILOZOFËT DHE JETSHKRIMET Zenoni i Citionit (Zenoni i Ri)
FILOZOFËT - EPIKURI
FILOZOFËT - ARKIMEDI
FILOZOFËT - PLATONI
FILOZOFËT - KONFUÇI
FILOZOFËT - BUDA
FILOZOFËT - DEMOSTENI
FILOZOFËT - ISOKRATI
FILOZOFËT - DIOGJENI
FILOZOFËT - PROTAGORA
FILOZOFËT - DEMOKRITI
FILOZOFET - ANAKSAGORA
FILOZOFET - EMPEDOKLI
FILOZOFËT - ZENONI
FILOZOFËT - PARMENIDI
FILOZOFËT - HERAKLITI
FILOZOFËT - PITAGORA
FILOZOFËT - ANAKSIMENI
FILOZOFËT - ANAKSIMANDRI
FILOZOFËT - THALESI
FILOZOFËT - ARISTIPI
FILOZOFËT - SOKRATI
FILOZOFËT - ARISTOTELI
FILOZOFËT - FRIDRIK VILIHEM NIÇE (Wilhelm NIETSCHE)
Analiza politike të autorit TË GJITHË KANDIDATËT PËR KRYETAR TË PRIZRENIT?!
I PYETI 100 VETË, BËRI SI DITI VETË?!
ATATURKU I TURQISË DHE INICIATIVA PËR PRIZRENIN KRYEQYTET
Kur bota si gjetiu, nuk sillet edhe në qytetin tim!?
POLITIKA ZYRTARE SERBE DHE MITI I “BETEJËS SË KOSOVËS”
PRIZRENASIT ME PETICION, KUNDËRSHTUAN LIGJIN DISKRIMINUES MBI ZONËN HISTORIKE TË PRIZRENIT
KUR BOTA SI GJETIU, NUK SILLET EDHE NË QYTETIN TIM!?
KUR PREZENCA E POLICISË, SHËMTON PAMJEN E NJË QYTETI?!
KUR ARTEMIJE BËHET TË VENDOS PËR PRIZRENIN?!
NUK PO MËRZITEM SE ATA PO NA RREJNË, POR PO MË VJEN INATI SE PSE PO MENDOJNË QË NE PO JU BESOJMË

Offline toni

  • Global Moderator
  • VIP
  • *****
  • Posts: 3.653
  • Postimet: +3/-1
  • Gender: Male
FILOZOFËT
« Reply #5 on: July 17, 2009, 12:49:31 PM »
FILOZOFËT - ISOKRATI   
Lindi në Athinë në vitin 436 p.e.s dhe vdiq po këtu në moshen 100 vjeçare. Ishte orator i njohur dhe mësues i retorikës. Në Kio e më von edhe në Athinë hapi shkollën e oratorisë dhe e ngriti zhvillimin e artit të fjalës. Në shkollën e Isokratit morren mësime historianë, poetë e burra shteti të mëvonshëm. Kishte mardhënje të mira më shumë prijës dhe mbretër të kohës së tij. Ëndrra e tij ishte të gjente një mbret i cili do të bashkonte prirsit grekë në luftë kundër persëve.
Isokrati trajtohej njeri prej të parëve të retorikës greke, i cili formuloi një sërë rregullash të retorikës në shekullin e pestë para Krishtit. Ishte nxënësi i Tisiasit dhe i influencuar me zhvillimin e retorikës gjyqësore.
Kërkesa për trajnime retorike ishte aq e lartë sa që një numër i filozofëve dhe mësuesëve themeluan shkollat e tyre për ti trajnuar oratorët e rinjë.Ndër ta më të njohurit ishin sofistët Isokrati dhe Gorgiasi. Isokrati ka lindur në një familje të pasur ( babai i tij ishte i pasur dhe kishte në pronësi një punëtori flautash) dhe kishte marrë një arsimim të mirë. Ai studioi me Gorgiasin dhe pas Luftës Peleponeze familja e Isokratit e ka humbur tërë pasurinë e vet dhe i njejti është detyruar që të përballet me gjërat elementare për jetë.
Thuhet se karrierën profesionale Isokrati e ka filluar si llogografer ose punëtor gjyqësor me aftësi retorike. Rreth vitit 392 p.e.s. e ka themeluar shkollën e tij të retorikës dhe ka provuar të jetë jo vetëm mësues me ndikim por edhe si afarist mendjemprehtë.Pagesat e tij ishin jashtëzakonisht të larta, por ai ka arritur ti tërheqë nxënësit më shumë se çdo shkollë tjetër.Si pasojë, ai ka grumbulluar një pasuri të konsiderueshme.
Programi i arsimimit retorik të Isokratit ishte i bazuar në aftësinë për ta përdorur gjuhën dhe për t´i trajtuar problemet praktike, në rastet ku e vërteta absolute nuk ishte e arritshme.Ai gjithashtu theksoi arsimimin qytetar, trajnimin e studentëve për t´i shërbyer shtetit.Studentët duhej trajnuar praktikisht në mbajtjen e fjalimeve në lëndë të ndryshme. Ai konsideronte aftësitë natyrore dhe praktike më të rëndësishme se sa rregullat ose parimet e retorikës, aftësia për tu përshtatur në situatat kur ndryshohen rrethanat.
Për shkak të sulmeve të Platonit ndaj sofistëve filozofia dhe shkolla retorike e Isokratit filloj të konsiderohej si jo etike dhe mashtruese.Megjithatë, me shumë kritika të Platonit është vështirë të pajtohmemi rreth punës dhe veprimtaisë së Isoktatit, edhe pse disa studjues këte e kanë marrë si diçka sarkastike.
Pikëpamja e Isokratit për oratorin ideal qëndron në atë, se njeriu nuk mjafton të posedoj vetëm dhuratën retorike, por gjithashtu duhet të posedoj njohuri të gjërë në filozofi, shkencë dhe art.Oratori gjithashtu duhej ta përfaqësoj idealin grek të lirisë, vetë-kontrillin dhe virtytin. Në këtë Isokrati kishte një ndikim shumë të madh tek oratorët romak si p.sh. Ciceroni dhe mbi idenë e edukimit liberal. Në artin e retorikës, ai ishte një novator. Ai promovoi një stil të qartë dhe natyror, në një anë me qëllim që të shmanget artificialiteti në të folur, ndërsa në anën tjetër të sigurohet vëmendja e dëgjuesve me ritëm dhe variacion të lehtë.
Nga ky autorë janë ruajtur, pjesërisht jo në origjinal ; 21 ligjërata dhe 9 letra. Ligjëratat e tij janë të përpunuara artistikisht, mirpo gjatësia e tyre të lodhë.
Isokrati në ligjëratat e tij përmendë Ilirin, ku më interesante është ligjërata për Filipin e II të Maqedonisë në të cilën bëhet fjalë për pushtimet e tij në pjesën Jugore të Ilirisë.

JETËSHKRIMET – KURESHTI NGA JETA E ISOKRATIT

* Isokrati ishte një herë për drekë te mbreti i Qipros Nikokreati i cili kishte mbledhur gjithë oborrin e tij. Me qënë se Isokrati nuk po merrë pjesë në bisedë, mbreti tha që të dëgjohej edhe zëri i tij.
- Çfarë dëshironi? - u përgjigj oratori, po ato që di unë, këtu nuk janë të stinës dhe ato që këtu janë të stinës unë nuk i di.
* Pyetën njëherë Isokratin se ç\'ishte sipas tij gojtaria. Ai u përgjigj: - Eshtë arti për të bërë të mëdha gjërat e vogla dhe të vogla gjërat e mëdha.

* Një llafazan i madh donte të futej në shkollën e gojtarisë që drejtonte Isokrati. Isokrati i kërkoi dyfishin e parave që u kërkonte të tjerëve për mësimet që u jepte. Kur nxënësi llafazan i kërkoi arsyen e kësaj pagese, ai u përgjigj:
- Njëfish për të mësuar që të flasësh dhe pjesën tjetër për të mësuar që të heshtësh.


Offline toni

  • Global Moderator
  • VIP
  • *****
  • Posts: 3.653
  • Postimet: +3/-1
  • Gender: Male
FILOZOFËT
« Reply #4 on: July 17, 2009, 12:48:39 PM »
FILOZOFËT - KONFUÇI   
KONFUÇI , kinezisht Kung-fu-ce, përkatësisht Kong-fu-tse, lat.Confucius, filozof kinez (551- 479 p.e.r.).
Kongfuzi ose Konfucius, sipas formës së latinizuar të emrit u lind në vitin 551 para Jezu Krishtit, në qytetin e vogël Lu, në jug të provincës së sotme të Shatongut. Ndonëse me origjinë nga një familje e shquar (babai i tij ishte guvernator), rininë e kaloi në varfëri. Është vështirë sot në bazë të veprave të nxënësve të tij - të cilat kaluan në redaksi të ndryshme - të vërtetohet saktësisht cilat janë pikëpamjet e vetë Konfuçit dhe cilat janë shtesa të nxënësve dhe komentuesve të shumtë të tij. Por megjithëkëtë mund të nxirren disa elemente dhe tendenca fundamentale të pikëpamjeve të tij mbi botën dhe jetën.
Emanuel Kanti e krahasonte Konfucin me Sokratin, duke e vënë kështu në të njëjtin rrafsh me filozofët më të mëdhenj moralistë europianë. Kongzi - ose Kongfuzi, domethënë "mësuesi Kong", emër i latinizuar në Konfucius nga misionarët jezuitë të shekullit XVII, që e bënë të njohur në Perendim - qe, ashtu si Sokrati dhe Buda, një mësues që mësonte mënyrat për të bërë një jetë të ndershme. Dhe, ashtu si Buda apo Sokrati, ai mblidhte rreth vetes një bashkësi të madhe nxënësish, që e përhapën dhe e përjetësuan doktrinën e tij duke e çuar më tej.
Në epokën e quajtur "Pranvera dhe Vjeshta", pushteti i dinastisë Zhu, që siguronte bashkimin kombëtar të Perandorise së Mesit, nga fundi i mijëvjeçarit II para Jezu Krishtit ishte në perëndim e sipër. Mbreti ritual - "Biri i Qiellit" - mezi durohej; prijësit e rinj të principatave të vogla, që ndanin tashmë mes tyre perandorinë, luftonin midis tvre me të njëjtën egërsi që zhduknin në vetë territorin e tyre kundërshtarët e mundshëm të fisnikërisë së vjetër. Për të shmangur rrezikun e anarkisë, specialistë në qeverisje u përpoqën të bënin të detyrueshme respektimin e përpiktë të rregullave dhe të ligjeve. Në kundërshtim me këtë rrymë "ligjësuese", lindi te njerezit e ditur - kryesisht të fisnikërisë së vjetër, tashmë e mbetur pa punë - një prirje për t'u tërhequr nga jeta e gjallë dhe për t'iu përkushtuar kundrimit dhe shijimit të stërholluar të bukurive të natyrës. Kjo prirje qe pikërisht ajo e Laocise (ose Lao Ce, rreth vitit 570-490 para Jezu Krishtit), ndoshta bashkëkohës i Konfuçit dhe autor i hamendësuar i Daodezhing-ut (ose Tao-to-kmg) të parë, teksti bazë i taoizmit. Sa i takon Konfuçit, ai nuk ishte ithtar i tërheqjes nga jeta e gjallë dhe nga bota politike; përkundrazi, ai donte që njerëzit të mësonin për të jetuar sa më mire së bashku.

Por ai nuk mendonte aspak se njerëzit duhej të shtrëngoheshin për respektimin e ligjeve: ata duhej të deklaroheshin vetë ithtarë të vlerave të një tradite të shëndoshë.Nga ky mendim, Konfuçi nxori një mësim praktik: në shkollë pranonte djem të rinj të të gjitha kategorive shoqërore që dëshironin të bëheshin pjesëmarrës të vetëdijshëm të bashkësise kombëtare. Përveç formimit klasik, që përmbante njohjen e shenjave të shkrimit dhe të poezisë së lashtë kineze, ata mësonin zotërimin e trupit dhe bukurinë e sigurisë së vetes, për shembull në artin e kthyer në rit të gjuajtjes me hark. Mësuesi Kong ndihmoi kështu në formimin e një elite, të rekrutuar në (pothuaj) të gjitha shtresat e popullsisë dhe e aftë për t'i shërbyer shtetit pa marre parasvsh asnjë interes familjar apo fisnor. Kjo rezervë krijoi një klase të re nëpunësish, që i siguroi shtetit dhe Kinës një vazhdueshmëri të veçantë në historinë e botës.Por Konfuçi nuk kënaqej vetëm duke përhapur dijet e tij, të çfarëdo niveli të ishin ato, por kërkonte gjithashtu urtësinë e mirë dhe të drejtë.

Ai dallonte - atë që vulosi "bashkëkohësinë" e tij - zemërmirësinë, domethënë një ndjenjë të vetvetishme dhembshurie, për ritet tradicionale të domosdoshme për mbijetesen e një shoqërie. Respekti për zakonet kishte për të po aq rëndësi sa përshtatja shoqërore, duke siguruar kështu një sjellje të drejtë dhe të ndershme të individit.

Ashtu si për Sokratin dhe Budën, ne e njohim doktrinën e Konfuçit vetëm përmes bisedave të përcjella nga nxënësit e tij. Në këto biseda, fjalët e mësuesit mbajnë vulën e urtësisë dhe të gjykimit të shëndoshë universal, por nuk kanë një "metafizikë" të dorës së dytë, në kuptimin perëndimor të fjalës. Te Konfuçi nuk gjejmë spekulime për atë që e mban së brendshmi shoqërinë, por vetëm arsyetime praktike mbi mënyren me të cilën njerëzit duhet të rregullojnë jetën e tyre të përditshme. Biseda, vepra që përmbledh fjalët e mësuesit, është, së bashku me Daodezhing-un e Lao Çese, pikënisja e mbare filozofise kineze.

Konfuçi dëshiron para së gjithash të paraqesë plotësisht dhe besnikërisht traditën dhe jo të krijojë ndonjë sistem filozofik origjinal («Nuk kam lindur i ditur. E dua antikitetin dhe përpiqem ta studiojë»). Ai gjithashtu nuk dëshiron të merret vetëm me çështje boshe dhe abstrakte teorike, por dëshiron ta zbatojë praktikisht doktrinën e tij, kurse ai shembull merr shtatë sundues të mençur. Andaj ai është edhe reformator social edhe etik dhe kërkon shembuj në të kaluarën sipas të cilëve duhet të jetojnë gjeneratat e tashme dhe të ardhshme.


Lidhur me sundimin dhe shtetin, janë të njohura maksimat e tij (për shembull: «Në qoftë se sunduesi është i drejtë, punët do të kryhen edhe nëse nuk ka urdhëruar. Në qoftë se nuk është i drejtë, mund të urdhërojë, por punët nuk do të kryhen»), të cilat kishin për qëllim racionalizimin e marrëdhënieve shoqërore. Edhe vetë ligjin kozmik tao Konfuçi e shpjegon si parim aktiv, i personifikuar sidomos në funksionin e sunduesit, i cili si «bir i qiellit» duhet vazhdimisht të harmonizojë rendin njerëzor mikrokozmik me rendin qiellor, makrokozmik. Në qoftë se këtë nuk e bën, qielli do ta dëmkos sunduesin me shenjat e veta: me thatësira, vërshima dhe me katastrofa të tjera elementare, kurse populli në këtë rast ka të drejtë ta përmbysë.

Me gjithë theksimin e origjinës «qiellore» dhe të fatit të tao-s si dhe të rëndësisë së traditës, të nderimeve pas vdekjes dhe të flijimeve, mësimi i Konfuçit pa dyshim ka orientim agnostik kur është fjala për çështjet fetare. («Nëse ende nuk dimë t'i shërbejmë njerëzit, si mund t'i shërbejmë shpirtërat? - «Nëse akoma nuk e njohim as jetën, si mund ta njohim vdekjen?»).

Si një njeri i etikës, Konfuçi para së gjithash beson në mirësinë origjinale të njeriut. Nocion fundamental i etikës së tij është jen-i, ligji i përgjithshëm që duhet t'i sundojë të gjitha marrëdhëniet e familjes, të shoqërisë dhe të shtetit, i shprehur si e ashtuquajtura «rregulla e artë». «Mos i bëj tjetrit atë që nuk dëshiron të tjerët ta bëjnë ty». Mirëpo, prapëseprapë, me gjithë se hasim elemente të këtilla, të ngjashme me ato të krishterimit, te Konfuçi do të gjejmë më parë dhe më lehtë edhe një seri tezash të cilat janë të kundërta me çdo mësim etik dhe fetar, të cilat në vete do të kishin disa teza të doktrinës së vonshme të krishterë: «Dikush pyeti: 'Çka do të ndodhte sikur së keqes t'i përgjigjeshim me të mirë'? Mësuesi u përgjegj: Me çka do ta kthenim të mirën atëherë? Së keqes duhet përgjigjur me drejtësi, kurse së mirës me të mirë'».

Për zbatimin e tërësishëm praktikoetik të doktrinës së Konfuçit është shumë karakteristik shkaku për të cilin ai e kërkon për shembull parimin e rektifikim të fjalëve. «Çdo gjë duhet emërtuar me emrin e vet të vërtetë» ngase kjo nuk është vetëm mënyrë sesi të arrihet një interpretim i caktuar i drejtë, por shumë më tepër normë e cila duhet të fusë rregull edhe në marrëdhëniet shoqërore. Sepse, sipas Konfuçit, në shoqërinë e rregulluar mirë çdo gjë e ka emrin e vet të vërtetë, secili emërtim përmbajtjen konforme në vetë realitetin: «Që sunduesi të jetë sundues -, ministri-ministër, babai - baba, kurse i biri të jetë bir». Kështu kjo shkencë mbi «emrat e saktë» - e cila përmban në vete edhe disa elemente konservative bëhet kërkesë imperative, përkatësisht kërkesë që secili ta kryejë detyrën e vet në mënyrë konsekuente si funksion të dhënë në shoqëri.

Shkenca e Konfuçit përjetoi më vonë shumë modifikime duke e larguar kështu konfuçianizmin nga mësimi burimor i mësuesit, kështu që me transformimin e tij nga mësimi filozofik në religjion popullor, Konfuçi nga mendimtari u bë figurë e shenjtë, madjje edhe hyjnore, të cilit i bënin fli dhe i përkushtonin lutje. Mirëpo, fushata kundër filozofisë së Konfuçit të cilës një kohë në Kinë dhe sidomos në kohën e të ashtuquajturit revolucion kulturor i atribuoheshin të gjitha të këqijat dhe vetë obskurantizmi reaksionar më i errët - nuk është analizë serioze e kësaj doktrine të veçantë, por anatemë ideologjike, me të cilën zatën etiketohej çdo mendim që nuk ishte në përputhje me nevojat politike sunduese.

Veprat kryesore: Konfuçi shkencën e tij nuk e shënonte vetë. Gjatë disa gjeneratave pas tij është rregulluar dhe shënuar doktrina e tij në tre libra, nga të cilët më të rëndësishëm dhe më të drejtpërdrejtë janë Bisedat (Lung-yii), pastaj Doktrina e madhe (Ta-hsio) dhe Rrethi i patundshëm (Çung-yung).

JETËSHKRIMET – KURESHTI NGA JETA E KONFUÇIT

* Konfiçi theksonte: "Si fëmijë kam qenë i varfër, andaj di shumë shkathtësi të cilat vlejnë pak. A duhet të di shumë i mençuri? Jo! Shumësi nuk është i rëndësishëm!"

* Konfuçi kur ishte 50 vjeç, u ftua në oborrin mbretëror, u bë ministër i drejtësisë, realizoi shumë reforma shoqërore, por për shkak të mospajtimit me princin mendjelehtë së shpejti largohet nga oborri mbretëror dhe udhëton nëpër vise të ndryshme të Kinës. Kah fundi i jetës i përkushtohet rregullimit dhe paraqitjes së mësimit të vet (kishte gjoja 3000 nxënës).

* Sipas Konfuçit, njeriu medoemos duhet të zhvillojë vazhdimisht virtytet e veta natyrore dhe të jetë aktiv, ngase vetë virtytet, nëse nuk bën ndonjë përpjekje, akoma nuk e bëjnë të përsosur. Andaj nxënësi i vërtetë i urtësisë merr rrugën e përfeksionimit, duke dalluar të vërtetën nga gënjeshtra, të drejtën nga e padrejta. Mirëpo njeriu vërtet i urtë është modest kur flet, ai në realitet gjithmonë më shumë bën se sa flet dhe veprat dhe veprimet e tij janë gjithmonë mbi mësimet e tij. Andaj ai «urren oratorët e mirë që përzihen me njerëzit e ndershëm».

* Konfuçi shkoi në Luojang krveqyteti i lashtë i Zhuve, për të studiuar aty arkivat. Sa më shumë që thellohej në burimet e historisë kineze, aq më tepër kuptonte se domethënia e koncepteve kishte ndryshuar në mënyrë të konsiderueshme së bashku me kohën, madje kishte raste kur ajo ishte falsifikuar. Për shembull, në traditë, marredhënia midis një babai dhe djalit të tij, ose midis princit dhe shtetasit të tij, nuk ishte vetëm sundim dhe nënshtrim, siç udhëzonte doktrina ligjore, por kërkonte gjithashtu edhe një shkëmbim detyrimesh të dyanshme dhe nderimesh tepër të holla. Djali ose shtetasi duhej të bindej, duke patur të drejtë, madje dhe detyre t'i kundërshtonte dëshirat arbitrare të "superiorit" të tij. Konfuçi e quajti metodën e tij të mësimdhënies "korrigjimi i emrave", për të vënë në lojë dhe për të mbuluar me turp falsifikimin e traditës. Ne flasim më shumë për "kritikë", një kritikë që e ka zanafillën e saj tek tradita, e njohur si një traditë e mirë dhe e ligjshme. Mësuesi Kong mbante kështu për të mira dhe të ligjshme vlerat e familjes patriarkale, nderimin e të parëve dhe zhvendosjen e vlerave familjare te shteti.

* Tregimi i parë mbi jetën e tij u përpilua rreth vitit 100 para Jezu Krishtit: historiani Sima Qian i kushtoi filozofit një kapitull të tëre në vepren e tij të gjerë mbi Antikitetin kinez. Kjo biografi është një nga burimet më të rëndësishme megjithëse realiteti dhe legjendat përzihen aty në mënyrë shumë të ndërlikuar. Burimi i pranuar përgjithësisht si më i denjë për t'u besuar mbi jetën dhe vepren e Konfuçit, ku vetë ai nuk përpiloi asnjë shkrim, është Lunyu (Biseda), një përmbledhje e fjalëve të tij, e bisedave me nxënësit e vet dhe e anekdotave, që arriti të behej teksti kanonik më i madh i filozofise konfuçiane.

* Është e qartë se Konfuçi synoi për karrierë politike dhe se pati ambicie për këtë fushë gjatë tërë jetës së tij, por është e pamundur të përcaktosh me siguri rolin e saktë që duhet të ketë luajtur në politikë. Ai drejtoi shumë herët, në moshën njëzetedvvjeçare, një shkollë që i shërbeu për të ushtruar veprimtaritë e mësuesit të mendimit. Krahas "gjashtë arteve" (shkrim, llogaritje, etiketë, muzikë, gjuajtje me hark dhe ngarje e koçisë), mësimi përqendrohej kryesisht mbi marredhëniet shoqërore dhe mbi njohjen e njeriut.


Offline toni

  • Global Moderator
  • VIP
  • *****
  • Posts: 3.653
  • Postimet: +3/-1
  • Gender: Male
FILOZOFËT
« Reply #3 on: July 17, 2009, 12:48:04 PM »
FILOZOFËT - PLATONI   
PLATONI (greqishtja ??????; latinisht Plato; origjinal "Aristokles"), emrin Platon, që në greqishte do të thotë «i gjerë», e mori me siguri për shkak të ndërtimit ateltik të trupit), filozof grek (427-347 p.e.r.). Athinas për nga lindja, bir i një familjeje aristokrate të pasur, në rini merrrej me poezi dhe gjimnastikë. U shqua edhe si luftëtar, ndërsa dy herë fitoi shpërblimin në Lojërat Istimike. Filozofinë ia mësoi heraklitiani Kratil, mirëpo ndikim vendimtar mbi të pati vetëm Sokrati, të cilin e njohu në moshën e tij 20 vjeçare dhe i mbeti 8 vjet (deri sa vdiq Sokrati) nxënësi më besnik. Pastaj shkoi në Megarë te Euklidi, mandej në Egjipt dhe në Kirenë. Pastaj tetë vjet veproi si mësues në Athinë dhe rreth vitit 388 shkoi në Itali dhe në Sicili, ku u njoh me pitagoristët dhe arriti në oborrin e Dionisit të vjetër. Mirëpo, së shpejti Dionisi u mërzit nga këshillat e tij dhe - pasi Platoni provoi të realizonte shtetin e tij ideal - ia dorzoi deputetit spartan Polisit, i cili si skllav e solli në Egjinë për ta shitur. E bleu dhe e çliroi kirenasi Aniqerid dhe e ktheu në Athinë, ku Platoni themeloi shkollën (Akademinë). Kur, pas vdekjes së Dionisit të Madh, Dioni e ftoi në ekspedita te trashgimtari i tij, dhe përsëri nuk pati sukses te sunduesi, njësoj sikurse mezi iku edhe pas udhëtimit të tretë (në vitin 361) në Sicili. Nga tërbimi i Dionisit dhe nga vdekja e shpëtuan tani miqtë e tij. Pasi u kthye në Athinë, dha mësim në Akademi deri në vdekje. Vdiq i famshëm si filozof i lavdëruar anembanë botës.

Në filozofinë e Platonit, nocionet (të cilat te Sokrati ende janë të bazuara në subjekt) marrin vlerën e ideve të veçanta ontologjikisht të themeluara, autonome, të pavarura, nga njeriu.Bota e dukshme e formave materiale dhe proceset janë vetëm pasqyrim i papërsosur i botës mbifenomenale të ideve. Këtij koncepcioni fundamental idealist Platoni i nënrendon edhe zgjidhjen e të gjitha çështjeve të tjera etike, gnoseologjike, antropologjike dhe estetike. Sipas Platonit, çdo ide është e amshueshme dhe identike në vete, shkak dhe moster për çdo gjë fenomenale që kurrë nuk mund të arrijë vetë idenë. Objekt i studimit të shkencës së vërtetë, objekt i diturisë, nuk mund të bëhen format e ndryshueshme të materies, por vetëm nocionet e kulluara abstrakte, përkatësisht idetë. Dialektika është shkencë, e cila studion idetë, ajo është aftësi që maria e sendeve të kuptohet si unitet dhe që gjatë bisedës të fitohet njohja e nocionit të kulluar. Nga fenomenet dhe nga sendet sipërfaqësore me të cilat takohen shqisat tona, ekziston universaliteti, ligjshmëria, që nuk mund të vërehet me shqisa, por mund të sqarohet në mendje. Këto ligje, nocione, përkatësisht ide, janë më të qëndrueshme dhe andaj më reale sesa tërë përceptimi ndijor i sendeve; disa sende për shembull, qëndrojnë ose bien, mirëpo ligjet që përcaktojnë se çfarë trupash, kur dhe si do të bien, nuk kanë fillim, por ekzistojnë gjithnjë.

Duke kritikuar Protagorën, Heraklitin, Demokritin, madje edhe Anaksagoren, Platoni ua sheh për të madhe preferimin e njohjes ndijore relative dhe paraqet tezën e tij radikale mbi botën e vetme substanciale të ideve mbindijore, në të cilën sendet ndijore vetëm mund të participojnë. Idetë - dhe jo realiteti materiai - janë e vetmja qenie e botës, këto janë format e amshueshme substanciale dhe shprehin atë që është e përbashkët, e përgjithshme, e vlefshme, identike dhe e qëndrueshme në sendet e veçanta.Thelbi i vërtetë i sendeve, i shprehur në ide, mund të njihet vetëm me arsye, dhe duhet dalluar nga fenomenet që i perceptojmë me shqisa. Në mesin ndërmjet njohjes racionale të ideve dhe perceptuarit shqisor qëndron mendimi matematik, të cilin Platoni e konsideron përgatitje për filozofi.Format gjeometrike dhe numrat janë ndërmjetës midis botës ndijore dhe botës së ideve. Andaj, thonë, Platoni në dyert e Akademisë së vet shkroi këto fjalë: «Le të mos hyjë askush që nuk di gjeometrinë».

Ideja e së mirës është më e larta në mbretërinë e ideve, sepse e mira në vetvete, është e mirë absolute, përkatësisht hyjnia, shkaku i gjithë ekzistimit dhe i njohjes. Përkundër ideve, materia është diçka krejt e pacaktuar, e papërsosur dhe e pakufizuar. Ajo është masë kaotike që plotëson hapësirën, e cila vetëm nëpërmjet ideve mund të fitojë formën, ndonëse u bën rezistencë të vazhdushme ideve si domosdoshmëri e verbët, mekanike. Kjo materie e pakufizuar, e cila pikërisht për këtë shkak nuk mund të njihet, është në realitet - joqenie.
Njeriu është i ndarë në trupin, i cili i takon botës kalimtare të materies, dhe në shpirtin, i cili është i pavdekshëm dhe i amshueshëm, kjo ishte dhe do të jetë, andaj përfshihet në botën shpirtërore të ideve. Shpirti edhe para kësaj jete ekzistonte njësoj si ideja, si shpirti i kulluar pa trup, ndonëse në formë njerëzore. Andaj edhe njohja e vërtetë nuk është gjë tjetër veçse kujtimi i shpirtit për idetë të cilat i kundroi në parajetën e vet.

Nga të gjitha veprat e Platonit më voluminoze dhe më karakteristike për të gjitha koncepcionet filozofike të tij është Shteti (Republika, Politeja), në të cilën përfshihet edhe metafizika edhe teologjia e tij, etika, psikologjia, pedagogjia, mësimi mbi rregullimet shtetërore, mbi artin e të tjera. Drejtësia është raporti midis individëve, mirëpo pikërisht për këtë shkak ajo varet nga organizimi i shoqërisë, kështu që mund të studiohet si pjesë e qenësishme e shtetit dhe jo si veçori e qëndrimit të veçantë. Duke përshkruar në mënyrë kritike sistemet e ndryshme shoqërore, Platoni do ta vlerësojë negativisht edhe demokracinë antike. Parimi themelor i saj është e drejta e barabartë e të gjithëve që të kryejnë të gjitha shërbimet dhe të marrin pjesë në zgjidhjen e problemeve shtetërore. Ky, në të parë, rregullim i shkëlqyeshëm bëhet i keq për shkak se populli nuk është mjaft i arsimuar për t'i zgjedhur ata që më me urtësi do ta udhëheqin shtetin. Andaj një demokraci e tillë në fund shpesh kalon në tirani.

Kështu Platoni me idenë e tij grandioze dhe utopike të shtetit (duke përfaqësuar në realitet pikëpamjet e klasës aristokrate) konsideron se filozofët duhet të sundojnë tërë shtetin, domethënë shtresën e mesme «të rojtarëve» dhe të nëpunësve, dhe me anën e tyre zejtarët, fshatarët dhe skllevërit. Shoqëri e përsosur do të ishte ajo në të cilën çdo klasë dhe çdo anëtar do të punonin atë për të cilën për nga natyra dhe për nga talenti, janë më të aftë.
Letra e shtatë, Shteti, Shtetari dhe në fund Ligjet e Platonit, janë jo vetëm vepra tejet ilustrative për koncepcionet e atëhershme filozofike dhe shtetërore-juridike, por edhe dokumente të thella dhe veçanërisht interesante mbi synimet e përgjithshme, mundësitë e anticipimit dhe idealet e shoqërisë, të cilat në figurën e njërit nga filozofët idealistë më konsekuentë të të gjitha kohëve, në figurën e Platonit, marrin deri atëherë zgjidhjet më radikale, më sintetike dhe më të pjekura. Në këtë vështrim, Shteti paraqiste një bashkësi të themeluar në mënyrë ideale, aq ideale, e guximshme, por edhe e parealizueshme, saqë - pavarësisht nga intencat e Platonit, që ta realizojë kështu ideale praktikisht dhe politikisht - më vonë u detyrua edhe në vetë idenë të pësojë disa korrigjime. Dinamika e gjallë e jetës dhe njeriu konkret me të gjitha dobësitë e veta, me tendencat dhe dëshirat individuale, madje edhe disa përvoja të pikllueshme praktike-politike, rrënuan idealet ëndërruese të Platonit mbi pronën e përbashkët, zgjedhjet e bashkëshortëve, bashkësinë e grave dhe të fëmijëve, mbi edukatën shtetërore të ashpër, si dhe mbi drejtësinë e kulluar, hyjnore dhe të madhërishme në përgjithësi. Dhe ndonëse kjo «pastërti» në Shtetin dhe në vetë sferën teorike mbështetej megjithatë në realitetin e vrazhdtë të ekzistimit të skllavëve (madje edhe të kastave saktësisht të diferencuara të zotërinjve, të cilët duhet t'u përmbahen vetëm detyrave dhe të drejtave të tyre të patejkalueshme), ndonëse, pra, është i qartë edhe karakteri klasor i saj, prapëseprapë ajo përmban edhe shumë elemente të cilat më vonë i shtynë edhe disa autorë socialistë (Maks Berin, Karl Kauckin) ta shpallin «bashkësi komuniste» të vërtetë. Dhe njëmend, Politeja me tekstin e saj jashtëzakonisht të bukur dhe artistikisht të shkruar - sikurse, më në fund, edhe pjesa dërmuese e dialogëve të Platonit - dhe me pastërtinë morale të saj, me idenë e kolektivitetit, madje edhe me disa zgjidhje ekonomike, ka mundur të shtjerë në konkluzione të tilla, në thelb gjithsesi shumë të guximshme.

Ideja e shtetit, nxjerrë nga ideja e drejtësisë - ndonëse e ngarkuar nga tri dobësi themelore të Platonit: të ndarjes në mbretërinë ideale dhe reale, në botën e ideve dhe në hijen e ideve - paraqet një krijim të menduar në mënyrë logjike dhe konsekuente, që teorikisht do të thotë utopi shembullore të bashkësisë fatlume dhe, për atë kohë, të përsosur. Platoni konsideron ekskluzivisht se vlera intelektuale dhe pjekuria morale e filozofëve është garanci e sigurt për të drejtuarit e drejtë të fateve njerëzore në bashkësinë e organizuar, kështu që për formimin dhe ekzistimin e cilatdo enteve shtetërore dhe të gjitha veprimeve ndaj njerëzve në përgjithësi - nuk nevojitet asgjë tjetër veçse shkaku i kulluar racional. Freskia e kësaj vetëdijeje të vetvetes racionale dhe synimi krenar dhe entuziast për realizimin e vlerave të larta etike ndriçojnë pa dyshim nga teksti i Shtetit me forcën e me sinqeritetin, si dhe me përkushtimin entuziast ndaj së vërtetës së vet ideale, njërit nga mjeshtrit më gjenialë të dialogëve të të gjitha kohëve. Nëse, për shembull, lexojmë atë përgënjeshtrimin temperament, të qetë dhe racional të Trasimakut elokuent - si dhe të një seri bashkëbiseduesish të tjerë të Sokratit -do ta kuptojmë shpejt tërë thellësinë dhe fuqinë filozofike të argumentit të Platonit, të bazuar në vlerat e përhershme dhe në synimin fisnik të autorit që të vërtetojë se si i drejti është edhe më i urtë, edhe më i lumtur se i padrejti.

Nga fundi i jetës Platoni megjithëkëtë - i dëshpëruar nga mossukseset reale, duke njohur më mirë njërëzit, psiken e atyre dhe të metat e tyre, lakminë e tyre për pushtet, para dhe kënaqësi, duke u bindur se sundimi i filozofëve nuk do të mund të ishte me forcën intelektuale të tyre mjaft autoritativ për masat - kuptoi se Politeja ishte vetëm një ide iluzore dhe se duhet t'u përshtatet mundësive ekzistuese njerëzore dhe shoqërore. Fryt i këtyre përvojave të mëvonshme janë Ligjet e tij.

Në një varg të dialogëve më të njohur të tij Platoni merret edhe me problematikën estetike. Ai para së gjithash, vërtetoi, se, ndryshe nga objektet e bukura, nga veprimet e bukura, nga mendimet e bukura, ekziston ideja e së bukurës, domethënë e bukura në vetvete, e cila gjithmonë është identike në vetvete. Çdo gjë që është e bukur, përveç kësaj një - ideje, është e bukur nga shkaku se në vete përmban një pjesë të kësaj së bukurës së përgjithshme. Vetëm, pra, ai që njeh idenë e së bukurës mund të konkludojë mbi shkallën e së bukurës edhe në sendet e veçanta. Platoni, pra, konsideron se nuk do të mund të vërtetohej ç'është e bukur sikur të mos ekzistonte ndonjë masë, mostër e përgjithshme, vlerë absolute, e cila sendet e bukura i bën të bukura. Në Fedrin Platoni dëshiron të tregojë sesi në agimin e së bukurës kujtojmë ato të bukurat ideore të vërteta, që i kemi përjetuar në paraekzistencën e mbretërisë së ideve, dhe kështu pikërisht ky kujtim «i jep krah shpirtit» në kontakt me të bukurën reale.

Mirëpo, metafizika e së bukurës e Platonit - ngritja e tij e idesë të së bukurës midis tri ideve më të larta (së bashku me të mirën dhe të vërtetën) -i është kundërvënë teorisë së tij mbi artin. Në këto shqyrtime mbi artin, Platoni është shumë konservativ dhe kërkon që artistët të krijojnë vetëm vepra didaktikisht të vlefshme, të cilat mund të bëhen të dobishme për shtetin. Të gjithë artistët e tjerë nxisin dhe trondisin pasionet, të cilat «secili njeri i arsyeshëm do të dëshironte t'i shuante, kështu që ndikojnë negativisht në pikëpamje edukative mbi masen». Andaj, nga shteti ideal i tij do ta dëbojë madje edhe «poetin më të përkryer dhe tragjikun e parë», të pavdekshmin Homer. Mirëpo nënçmimi i artit nga ana e Platonit nuk bazohet vetëm në këtë arsye pedagogjike-ideore dhe pragmatike, por, para së gjithash, në funksionin gnoseologjik të pavlefshëm të artistit. Ndërkaq, në bazën e moskuptimit të artit nga ai gjendet koncepcioni i tij estetik i mimezisit (imitimit). Pra, nëse arti duhet t'i imitojë sa më besnikrisht objektet reale, e edhe këto janë objekte reale, sipas skemës së Platonit, pra edhe vetë hija e botës së ideve, arti vërtet nuk bën gjë tetër veçse imiton të imituaren, ai është hije e hijes. Andaj, për Platonin tavolina reale është megjithatë më e vlefshme se figura e tavolinës e cila e imiton. Mjeshtëria poetike në tërësi nuk bazohet në dituri, por vetëm në frymëzimin, në mendimin subjektiv, andaj nuk ka karakter objektiv të të menduarit racional, por është tejet emocionale, dhe shumë pak intelektuale dhe rigorozisht konceptuale.
Platoni tregon në mënyrë jashtëzakonisht konsekuente për të gjitha pasojat e një qëndrimi, i cili nuk gjen kurrfarë forme tjetër të njohjes përveç formës intelektuale. Ai konsideronte me të drejtë se imitimi ndalet gjithmonë në të dhënat natyrore dhe nuk arrin deri te nocionet, deri te e vërteta logjike. Por ai njëkohësisht konsideronte se jashtë intelektit, që zbulon idetë, nuk ekziston asgjë tjetër përveç sensualitetit e pasionit të thjeshtë trupor të ndytë. Vërtet, ndjenja e tij e rafinuar estetike vështirë mund të pajtohej me konkluzionet logjike rigoroze të tij, që e ulën aq shumë vlerën e artit. Njëherë edhe vetë tha se do ta ndiente veten të lumtur sikur t'i tregonte kushdo e kurdoherë mënyrën me të cilën do ta justifikonte artin dhe do ta vendoste midis veprimtarisë së madhërishme njerëzore. Por meqë askush nuk mundi ta bindi në jologjikshëmrinë e rezultateve të tij dhe i dukej se arti me të vërtetën e vet fiktive ishte në kundërshtim me ndërgjegjen etike të tij, kurse intelekti përcaktonte që ta linte artin, ai dëgjoi në mënyrë konsekuente intelektin dhe ndërgjegjen e vet.

Mirëpo, pavarësisht nga kualitetet gnoseologjike dhe estetike të dialogëve të pavdekshëm të Platonit, që do të mbesin gjithmonë ndër veprat më të vlefshme dhe më frymëzuese të mendjes njerëzore në thesarin e trashëgimit kulturor evropian, Platoni nuk e kapërceu dualizmin e botës së ideve dhe të realitetit, dhe për këtë arsye edhe ngeli në suazën e një vargu kundërthëniesh të pazgjidhura, e që është karakteristike edhe për shumë sisteme të mëvonshme objektive-idealiste. Për disa nga këto kundërthënie tregoi sheshit edhe nxënësi i tij Aristoteli i Stagires.

Veprat kryesore:

Veprat e Platonit mund të klasifikohen në 4 grupe themelore:
1. Perioda Sokratike: Apologjia; Kritoni; Protagora; Ijoni; Laketi; Shteti, libri I; Lisidi; Harmidi; Eutifroni.
2. Perioda kalimtare: Georgijasi; Menoni; Eutidemi; Hipiasi i vogël; Kratiii; Hipiasi i madh; Menekseni.
3. Veprat e periodës së pjekurisë : Simpsioni; Fedoni; Shteti (përkthyer shqip): Fedri.
4. Veprat e periodës së v o n s h m e : Teeteti; Parmenidi; Sofisti; Burrë-shteti; Filebi; Timeu; Kritia; Ligjet.

JETSHKRIMET – KURESHTI NGA JETA E PLATONIT

* "Qëllimi i edukatës është që trupit dhe shpirtit t'u japë tërë bukurinë dhe tërësinë që mund të kenë".

* Platoni citonte:"Eshtë shumë lehtë të jesh galant me të holla të huaja".

* "Në secilin prej nesh ekziston pritja që e quajnë shpresë".Platoni shpesh e citonte gjatë jetës së vet.

* Masa adhuron aq shumë lajkatimin dhe «aq është e etshme për mjaltin» saqë në fund lajkatari më dinak, i cili veten e quan «mbrojtës të popullit», merr pushtetin më të lartë në duart e veta. Sikurse mjekun, kur jemi të sëmurë, nuk e zgjedhim dosido, sikurse që anijën nuk e drejton timonieri i zgjedhur, por ai që di të drejtojë më mirë, po kështu edhe për shtetin duhen kërkuar drejtuesit më të mirë dhe më të mençur, dhe këta, sipas Platonit, janë filozofët: «Derisa filozofët nuk bëhen mbretër, ose derisa të ashtuquajturit mbretërit e sotëm... nuk i përkushtohen filozofimit të vërtetë dhe të themelt, dhe derisa këto të dyja nuk shkrihen në një... gjatë gjithë kësaj kohe shtetet nuk do të mund të çlirohen nga e keqja...»


dërguar nga Valentin Batalaku - Slloveni

Offline toni

  • Global Moderator
  • VIP
  • *****
  • Posts: 3.653
  • Postimet: +3/-1
  • Gender: Male
FILOZOFËT
« Reply #2 on: July 17, 2009, 12:47:26 PM »
FILOZOFËT - EPIKURI   
Epikuri (greq.?????????, Epikouros) filozof grek (341-271 p.e.r.) u lind më 341 para Jezu Krishtit në ishullin e Samosit, ku kaloi edhe rininë. Prindërit e tij, Neoklesi dhe Sherastrata, me prejardhje nga Athina, jetonin si kolonë në ishull që prej njëmbëdhjetë vjetësh. Epikuri kishte tre vëllezër, që më pas shkuan të gjithë në shkollën e tij. Ai mori mësime pranë platonikut Pamfilos, pastaj shkoi në Teos, port i vogël i bregut të Azisë së Vogël, për të ndjekur mësimet e Nausifanesit, nxënës i Demokritit të Abderës, që e futi në teorinë e atomit, në etikë dhe në logjikë. Në moshën tetëmbëdhjetëvjeçare, Epikuri u nis të kryente shërbimin ushtarak në Athinë. Duke frekuentuar paralelisht Akademinë, ndoqi aty mësimet e drejtorit të atëhershëm, Ksenokratit, rreth viteve 400-314 para Jezu Krishtit.

Në vitin 321 para Jezu Krishtit, banorët vendas të Samosit dëbuan kolonët e ardhur nga Athina dhe Epikuri ndoqi familjen e tij në Kolofon, pranë Efesit. Dhjetë vitet që pasuan përbëjnë një kohë të errët të jetës se tij. Megjithatë kjo periudhë duhet të jetë e rëndësishme për pjekurinë e tij fiiozofike, përderisa në vitin 310 para Jezu Krishtit, hapi një shkollë së bashku me vëllezerit e tij, në fillim në Mitilenë, në ishullin Lesbos, pastaj në Lampsakë, në bregun aziatik të Dardaneleve. Atje lidhi miqësi të mëdha, që do ta shoqëronin gjatë tërë jetës. I ndjekur nga shumë prej nxënësve të tij, Epikuri u nis për në Athinë në vitin 306. Me të mbërritur në këtë qendër filozofike, e vetme në botën greke, bleu një shtëpi të rrethuar nga një kopsht (kepos), prej nga mori dhe emrin shkolla e tij. Aty dha mësim për tridhjetë e pesë vjet. Pas vdekjes së tij, më 270 para Jezu Krishtit, Epikuri pothuaj u hyjnizua por pjesa më e madhe e rreth treqind shkrimeve humbi. Prej tij janë ruajtur veçse tre letra vërtetimi të Herodotit,Pitoklesit dhe Menecit, si dhe një përmbledhje e dyzet "sentencave". Filozofia e
tij u paraqit në mënyrë mjaft të plotë te De natura rerum (Natyra e gjërave) e poetit romak Lukrecit (rreth viteve 98-55 para Jezu Krishtit), që bazohet ndoshta mbi një paraqitje të përpiluar nga Epikuri dhe e ruajtur ende në atë kohë, si dhe në dialogët filozofikë të Ciceronit (106-43 para Jezu Krishtit). Ne gjejmë pjesë të tij në punimet kundër epikurianëve të Plutarkut (rreth viteve 146-125 pas Jezu Krishtit). Në fund, kompiluesi grek, Diogjen Laërci, i ka kushtuar Epikurit një vëllim të tërë nga dhjetë që përmban vepra e tij e titulluar Jeta dhe doktrina e filozofëve të shquar.

Demokriti i Abderës sistemoi teorinë e mësuesit të tij, bashkëkohës i Leucepitit (rreth viteve 460-370 para Jezu Krishtit), sipas së cilës bota është e përbërë nga atome. Ideja se në një fluks të materies së pandërprerë, atomet kombinohen në forma gjithmonë të reja për të dhënë objekte të ngulitura mirë, kishte patur një ndikim të madh tek Aristoteli Epikuri rimori nga Demokriti teorinë e atomeve, por jo atë të përceptimit, sepse ishte skeptik për sa i takon aftësisë sonë për t'i kapur me anën e shqisave gjërat në mënyrë të vazhdueshme dhe të saktë. Epikuri kishte zbutur në ketë mënyrë materializmin e tij: nëse universi lëndor dhe rrokja nuk përputhen, mes të dyjave duhet të ketë vend për jolëndoren.

Filozofë të natyrës, të tillë si Lukreci dhe poetë si Ovidi (43 para jezu Krishtit -27 pas Jezu Krishtit), e gjetën veten te doktrina e Epikurit. Të krishterët e morën nëpër këmbë si "materialiste" dhe si "hedoniste". Me shekullin e Iluminizmit, pastaj me filozofët materialistë të shekullit XIX - të tillë si Kari Marksi - Epikurit iu kthye nderimi Cilësori "epikurian", që për shekuj shkaktoi fyerje dhe poshtërime, sot më shumë është një urim.

Për njerëzit është thelbësore të gëzohen sensualisht nga jeta, në paqe dhe pa angështim. Kjo është arsyeja për të cilën e kapim dhe e kuptojmë natyrën veçse si materie dhe nëpërmjet ndërmjetësimit të shqisave tona. Kjo kërkon që njerëzit të kuptohen me njëri-tjetrin, duke u çliruar nga frika e perëndive dhe e botës së përtejme. Ky është tërë sekreti i epikurizmit.
Kur Epikuri filloi të studionte në Athinë, Aristoteli jetonte ende. Liceu i tij, i drejtuar nga Teofrasti (rreth viteve 372-287 para Jezu Krishtit, nxënësi më i shquar i mësuesit), vazhdonte të lulëzonte, ashtu si ishte e frekuentuar edhe Akademia e Platonit. Por platonikët dhe peripateticienët nuk ishin të vetmit filozofë të kohës, as të vetmit që e mbanin veten për Sokrat. Diogjen Ciniku (rreth viteve 404-323 para Jezu Krishtit), për shembull, banonte në një kade, domethënë në një skamje të vullnetshme, për të treguar përbuzjen e tij për qytetërimin dhe nevojat jo të natyrshme. Krahas nxënësve të sektit të "cinikëve" (fjalë për fjalë: "duke jetuar si qentë"), të tjerët pretendonin se u pëlqente rreptësia e jetës së Sokratit, kurse një pjesë tjetër, përkundrazi, kishin si model për të jetuar gëzimin e vetë Sokratit, të lumtur per t'ia shtruar me të ngrëna dhe me të pira në çdo rast të mundshëm.
Këta të fundit ishin ata që afroheshin më shumë nga ideali i jetës i Epikurit. Fakti i pakundërshtueshëm se të gjithë kemi një prirje të natyrshme për gëzimin dhe kënaqësinë e shqisave, ishte në të vërtetë pikënisja e teorisë së Epikurit, e përftuar nga përvojat e ndryshme të udhëtimeve të tij të gjata. Është pikërisht kjo teori, që ai e zbërthente me një sukses të madh në shkollën e tij, të pagëzuar thjesht "Kopshti". Nëse ajo që ka me të vërtetë rëndësi për ne është ajo që kapim nëpërmjet ndërmjetësisë së shqisave, atëherë bota e prekshme nuk është një botë dukjesh dhe gënjeshtre, por bota e vetme e vërtetë. Ajo që shton mendimi, është gabimi. Ndërkaq, nëse përvoja jonë ndjesore është e vërteta e vetme, cila është ajo tërësi gjërash të dallueshme që bota na ben t'i shohim? Fakti që mund të shquash dhe të emërtosh gjërat sipas koncepteve, e kishin bindur Platonin dhe Aristotelin se jolëndorja dhe shpirtërorja qëndrojnë tek ato ose kanë qenë në zanafillën e tyre.

Kundër këtij idealizmi platonik dhe pasplatonik, Epikuri iu kthye teorisë atomiste të Demokritit të Abderës (rreth viteve 460-370 para Jezu Krishtit): çdo materie është e përbërë nga atome, domethënë nga grimca fare të vockla "të pandashme", të gjallëruara nga një lëvizje e përhershme. Këto grimca mblidhen në bashkime rastësore pak a shumë të qëndrueshme ose pak a shumë jetëgjata - që janë pikërisht gjërat që kapim me anën e shqisave tona. Rrokja e tyre është thjesht materiale, sa më pak elemente shpirtërore të ketë tek ato. Epikuri lë të kuptojë se atome shumë të imëta (të dritës) përhapen nga siperfaqja e gjërave, që i përcjellin përceptimit tonë "figura të vogla" të këtyre gjërave. Duke i cilësuar "fotone" më shumë se atome, grimcat që mundësojnë "projektimin" e figurave të gjërave në retinën tonë, kuptojmë se teoria e Epikurit nuk është mjaft larg nga psikologjia bashkëkohore e përceptimit. Mënyra me të cilën shpjegon gjenezën e koncepteve të përgjithshme është gjithashtu "bashkëkohore", edhe kur ai flet për ngurtësimin e figurave në kujtesë. Epikuri vëren se bashkë me kohën, kujtimi fiksohet më pak në hollësi të veçuar, por përbën skema formale me anën e të cilave përceptimet e reja janë të rregulluara dhe mund të mobilizohen sa t'u lëshohet një fjalë e vetme, pa çlirimin e organeve të ndijimit. Epikuri edhe këtu nuk fut shpirtëroren, por vetëm kujtimin, të cilin e mban për një mjet material të regjistrimit. Për shembull, ne dimë se ç'është një qenie njerëzore, sepse kemi parë qenie të tilla dhe se kemi një përshkrim të sigurt për to.

Njohja - dhe kjo është ndoshta ndihmesa më e rëndësishme e Epikurit - megjithatë nuk është një proces i thjeshtë i mbartjes dhe i arkivimit të figurave nga figura; ky proces është i drejtuar më shumë nga ndjeshmëria jonë, nga ndjenjat tona të kënaqësisë dhe të pakënaqësisë, shkurt nga interesi ynë fizik dhe ndjesor për njohjen. Për ç'qëllim duam ta njohim natyrën? Kjo është pyetja e Epikurit, së cilës ai i përgjigjet: për të mposhtur frikën që vjen nga besëtytnia dhe me këtë të shmangim pakënaqësinë. Në qoftë se dimë se vdekja nuk ekziston për sa kohë ndodhemi këtu dhe ne nuk ekzistojmë kur ajo ndodhet këtu, nuk kemi nevojë t'ia kemi frikën, përderisa nuk "do ta pësojmë" kurrë.

Të qetësuar në këtë mënyrë, mund t'i përkushtohemi jetës në këtë botë, me të vetmin qëllim: që ta gëzojmë sa më mirë që të jetë e mundur. Kënaqësia (në greqisht hedone), sigurisht që nuk është ajo që filozofët e rreptësisë e kanë qortuar nën emrin e "hedonizmit", duke parë tek ajo një shthurje të trashë. Të gëzohesh me të drejtë, do të thotë të gëzohesh me zgjuarsi, në mënyrë që të kesh gjithmonë miq dhe të mos kërcënohesh nga smira e tjetrit dhe të kujdesesh për trupin tënd. Të gëzohesh me të drejtë, do të thotë gjithashtu të gëzohesh me masë, të dish të kënaqesh, pa dëshiren e dëmshme të lavdisë dhe të pushtetit. "Fshihe jetën tënde!" - e tillë është këshilla e filozofit, që me këtë mendim është një fëmijë i asaj kohe helenike në të cilën politika nuk është më çështje e çdo qytetari, por një pasion i rrezikshëm, shpesh vdekatar, i princave dhe mbretërve. Në Greqinë klasike "E Mira", parimet e se cilës morali filozofik i këshillonte për t'i dëshiruar me gjithë shpirt, shkonte shpesh bashkë me "Virtytin" - vendimi i palëkundur për të dhënë çdo herë gjënë më të mirë të vetvetes, si në luftë ashtu edhe në paqe, si gjatë garave sportive ashtu edhe në lojërat mendore. Në kthesë të shekujve IV dhe III para Jezu Krishtit, kohë kur Epikuri jepte mësim, virtyti i qytetarit që merrte pjesë gjallërisht në fatin e bashkësisë së tij nuk ishte ende i domosdoshëm - nuk kishte më bashkësi urbane ( polis), me fatin e se cilës ishte lidhur natyrshëm lumturia e çdo qvtetari. "Jeta vetjake" - në kuptimin modern të fjalës - zinte tashmë rreshtin e parë. Individi i përcaktonte vetë parimet e tij të së Mires, jo më si me sofistët, për të arritur me çdo kusht dhe pa skrupull pushtetin dhe lavdinë, por thjesht për të bërë deri në fikje "një jetë të mirë" dhe pa frikën e vdekjes.

Veprat: Veprat e Epikurit nuk janë ruajtur pos disa fragmenteve, kurse Diogjen Laerti shënon 41 vepra (Mbi natyrën; Mbi atomet dhe hapësirën e zbrazët; Kundër Megaranëve; Mbi perënditë; Mbi fatin; Mbi figurat; Mbi muzikën e tjera).

JETËSHKRIMET – KURESHTI NGA JETA E EPIKURIT

* Takimi i parë i Epikurit me filozofinë, kur ishte katërmbëdhjetë vjeç, na jepet nëpërmjet një anekdote: një ditë kur po lexonte në shkollë Teogoninë e Hesiodit (shekulli VIII para Jezu Krishtit) dhe pjesën që kujton Kaosin kryesor të Universit, pyeti mësuesin se nga vinte Kaosi. Mësuesi, duke mos ditur si t'i përgjigjej e këshilloi t'ua bënte këtë pyetje filozofëve, çka përcaktoi më pas prirjen e djaloshit.

* Epikuri theksonte se kur njeriu i njeh ligjet e natyrës, ai me vetë këtë fakt çlirohet nga frika prej perëndive, ngase natyra nuk është armik i njeriut dhe çdo gjë që ndodh në të, nuk i ngjanë ndërmjetësimit të perëndive, por ka shkaqet vetjake natyrore. Andaj njohja e vërtetë është e çliruar nga të gjitha mashtrimet njerëzore dhe paragjykimet dhe para së gjithash nga frika religjioze. Madje as nga vdekja nuk duhet të frikësohemi dhe ndaj saj mund të kemi qëndrim indiferent: «Derisa ne ekzistojmë nuk ka vdekje, kurse kur arrin vdekja, atëherë ne më nuk jemi».

* Aspektin progresiv dhe rëndësinë e madhe e origjinalitetin e filozofisë së Epikurit, sidomos vlerën e tezës mbi deklinacionin e atomeve i theksoi edhe Marksi në disertacionin e vet të doktoratës: Ndryshimi ndërmjet filozofisë së natyrës së Demokritit dhe të Epikurit.

* Sipas Epikurit, qëllimi themelor i filozofisë është lumturia e njeriut e cila në esencë është identike me kënaqësinë. «Ne kënaqësinë e pranojmë si të mirë të parë dhe të lindur, kjo na shërben si pikënisje për çdo dëshirë dhe evitim dhe te kjo ne gjithmonë arrijmë si ndaj ndonjë qëllimi, sepse çdo të mirë ne e vlerësojmë me ndjenjën e kënaqësisë si masë». Pikërisht pra, nëpërmjet kënaqësisë ose pakënaqësisë ne përcaktohemi për pranimin ose refuzimin e ndonjë akti. Mirëpo, sipas Epikurit, njeriu nuk duhet të kërkojë kënaqësi të rastit dhe kalimtare por vijimësinë e saj, kështu që njohja ka rol të madh për zbulimin e rrugës drejt lumturisë së vazhdueshme. Vetëm kafsha jeton nga rasti në rast, për kënaqësinë momentale. Botëkuptimi i njeriut shkon më larg dhe kujtesa dhe intelekti i tij mundësojnë që ai të shqyrtojë jo vetëm të tanishmen por edhe atë të kaluarën dhe të ardhshmen. Njeriu jo meditativ jeton njësoj si kafsha dhe i lihet rastit: gjithnjë në gjueti për t'u kënaqur momentalisht, sot i gëzueshëm, nesër i pikëlluar dhe i demoralizuar. Ndërkaq, lumturia që është e denjë për njeriun si qenie e arsyeshme, është diçka tjetër nga çasti, dëfrimi i veçantë i kënaqësisë, nga kënaqësia e shkurtër dhe e drejtpërdrejtë. Lumturia është rezultat i tërë jetës, i jetës në tërësi që udhëhiqet nga mendja praktike. Në këtë drejtim, vlera e madhe që Epikuri i dha njohjes flet për elementet sokratike në etikën e tij. Të privuarit e ndjenjës së kënaqësisë do të ishte vërtet në kundërshtim me natyrën njerëzore, mirëpo, njeriu si qenie intelektuale assesi nuk është e domosdoshme që në të gjitha rastet të përcaktohet nga kënaqësitë më të afërta të dhëna drejtpërdrejtë, por me faktin se për shkak të një dëfrimi të ardhshëm më të madh është në gjendje të heqë dorë nga kënaqësia momentale dhe kalimtare. Pikërisht për këtë shkak, duke evituar të keqen, duhen injoruar të mirat kalimtare. E mira më e lartë është lumturia e plotë, e cila qëndron në gjendjen pa dhembje dhe në qetësinë shpirtërore (ataraksia). «Kur themi se kënaqësia është qëllim, ne nuk mendojmë për kënaqësinë e njeriut të shfrenuar, as për kënaqësitë gastronomike, siç mendojnë disa të painformuar, ose ata që kanë pikëpamje të tjera, ose ata që janë të disponuar keq ndaj nesh. Qëllimi ynë është: të mos vuajmë fizikisht dhe të mos shqetësohemi shpirtërisht. As orgjitë dhe lojërat, as kënaqësitë me të rinjtë dhe me gratë, as kënaqësia duke ngrënë peshkun dhe çdo gjë që ofron tavolina e pasur me ushqim - kurrgjë nga këto nuk jep jetë të frytshme. Këtë e jep arsyeja».

Dërguar nga Valentin Batalaku

Offline toni

  • Global Moderator
  • VIP
  • *****
  • Posts: 3.653
  • Postimet: +3/-1
  • Gender: Male
FILOZOFËT
« Reply #1 on: July 17, 2009, 12:46:54 PM »
FILOZOFËT - ARKIMEDI   
Arkimedi (greq: ????????? - Arhimidhis) , jetoi rreth viteve (287 p.e.s. - 212 p.e.s. qe në matematikan, fizikan, inxhinier, astronom dhe filozof i lashtë siçilian i lindur në koloninë e portit sirakuzian. Mendohet nga disa historianë e matematikanë të jetë matematikani më i madh i lashtësisë. Carl Friedrich Gauss (Karl Frederik Gaus) e mendonte atë si një nga tre më të mëdhenjtë, që kanë jetuar ndonjëherë

Arkimedi u bë i njohur pasi mori pjesë në mbrojtjen e Sirakuzës kundër rrethimit romak në Luftën e Dytë Punike. Ka të ngjarë që ai i zmbrapsi romakët me makineritë e tij të luftës të përpiluara me dorën e tij. Thuhet se ai ka mundur të lëvizë një anije të madhe gjithsej me ekipazh dhe ngarkesë vetëm me një litar. Mendohet të ketë zbuluar parimin e dendësisë dhe pluskimit, i njohur edhe si "Parimi i Arkimedit" që sipas gojëdhënës e zbuloi ndërsa ai po lahej në një vaskë (doli jashë nëpër rrugë duke bërtitur "Eureka (evrika)" - (E gjeta)). Atij i mvishet edhe shpikja e odometrit gjatë Luftës së Parë Punike. Një nga shpikjet e tij të përdorura për mbrojtje ushtarake të Sirakuzës kundër pushtimit romak ishte grremçi i Arkimedit.
Dërguar nga V. Batalaku
Arkimedi u vra nga një ushtar romak në plaçkitjen e Sirakuzës gjatë Luftë së Dytë Punike megjithëse urdhëri i [Marçelusit] ishte që ai të mos lëndohej. Grekët thonë se u vra ndërsa vizatonte një ekuacion në rërë: i zhytur në punën e tij dhe i padurimtë nga ndërprerja e ushtarit, thuhet se tha fjalët e tij të fundit të famshme para se të therej nga ushtari romak: "?? ??? ???? ??????? ???????" (Mos mi trazo rrathët). Kjo histori tregohet që të vihet në pah mendja e lartë greke me dorën-vrasëse romake. Megjithkëtë duhet të shënohet se Arkimedi shkatërroi me makineritë e tij luftarake një pjesë të mirë të fuqisë pushtuese romake, kështu që vdekja e tij mund të ketë qënë një ndëshkim.

JETËSHKRIMET – KURESHTI NGA JETA E ARKIMEDIT

* Romakët u futën në Sirakuzë papritur e pakujtuar. Arkimedi ishte në atë kohë aq i zhytur në mendime për zgjidhjen e një problemi gjeometrik sa që nuk po merrte vesh asgjë. Një ushtar u fut në shtëpinë e tij dhe me shpatë zhveshur në dorë shkoi deri në dhomën ku po punonte. Arkimedi iu lut ta linte të qetë deri sa të kryente veprimet që kishte në dorë. Pastaj u zhyt prapë në punë pa u kujtuar fare për ushtarin që i rrinte në këmbë. Kurse ai, pasi e kishte ngacmuar disa herë që të ngrihej, e humbi durimin dhe e shpoi me shpatë.

* Thuhet se Arkmedi parandaloi një sulm romak mbi Sirakuzën duke përdorur një grumbull të madh pasqyrash (përflitet të kenë qenë mburoja të pastruara shumë mirë) që pasqyronin dritën e diellit dhe të cilat shkaktuan që anijet të merrnin zjarr.